کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٣٥

پاسخ استاد مطهرى(رحمه الله) به مسئله ى شر

ايشان در كتاب «عدل الهى »، ثمرات شر را چنين مى شمارند:

١) مصايب ما در خوشبختى هاست; زيرا بسيارى از خوبى ها از بدى ها زاييده مى شوند و زشتى ها و رنج ها مقدمه ى وجود زيبايى ها و آفريننده و پديد آورنده ى آن ها مى باشد.

(فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً);[٥١]

پس حتماً با سختى آسانى است حتماً با سختى آسانى است.

٢) زشتى ها، نمايان گر زيبايى اند; اگر بين زشتى و زيبايى، مقارنه و مقابله بر قرار نمى شد، نه زيبا، زيبا بود و نه زشت، زشت.

٣) اثر تربيتى بلا; سختى و گرفتارى، هم تربيت كننده ى فرد و هم بيدار كننده ى ملت هاست.

٤) بلا و نعمت، نسبى است.

٥) برخى شرور مانند مرگ، با تصوير انسان از جهان و معاد به خيرات تبديل مى شود.

(أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ);[٥٢]

آيا پنداشته ايد كه ما شما را بيهوده خلق كرده ايم و شما به سوى ما باز نخواهيد گشت؟

بنا بر اين، مدرسه بودن دنيا و تفسير مرگ به عنوان استمرار حيات، مشكل را حل مى كند.[٥٣]

به عبارت ديگر :

اولا

مرگ و حيات، تابع قوانين تكوينى و روابط على و معلولى و لازمه ى نظام آفرينش است.

ثانياً

اگر همه ى انسان ها زنده بمانند، طولى نمى كشد كه پهنه ى زمين براى زندگى آنان، تنگ مى شود و رنج فراوان مى برند.

ثالثاً

هدف آفرينش انسان، سعادت ابدى است و مرگ انتقال به جهان ديگر براى آن هدف است.[٥٤]

٦) شرور اخروى نيز با توجه به رابطه ى عمل دنيا و آخرت و تجسم اعمال روشن مى شود.[٥٥]

علاوه بر نقد شبهه ى شر و برهان ردّ وجود خداوند، مى توان به نكته ى دقيق ديگرى توجه كرد و آن اين كه وقتى براهين گوناگونى را كه براى وجود خداوند اقامه شده با براهينى كه در ردّ وجود خداوند اقامه شده، مقايسه نموده و قوت و ضعف آن ها را ارزيابى مى كنيم و نسبت به يك ديگر مى سنجيم، به اين نتيجه مى رسيم كه اعتقاد به خدا، معقوليت بيش ترى دارد تا اعتقاد به عدم وجود خدا; زيرا براهين وجود خداوند نسبت به براهين ردّ وجود خداوند از قوت بيش ترى برخوردارند. و اين مطلب اعتقاد به خداوند را به عنوان قرينه اى مهم تأييد مى كند.

٣.آيا معجزه با عقلانيت سازگار است؟

برخى معجزه را از امور خرد ستيز شمردند; در حالى كه معجزه نوعى تصرف الهى است. افعال الهى، گاهى بر اساس فعل و انفعالات علّى و قوانين متداول حاكم در جهان انجام مى پذيرد و گاهى مستقيم و بدون دخالت قوانين عادى تحقق مى يابد; مانند مستجاب شدن دعا يا شفا يافتن بيمار.

پس معجزات، افعال مستقيم خداوند هستند كه گرچه ناقض قوانين طبيعى اند; ولى ناقض قوانين فلسفى و علت و معلولى نيستند. قوانين طبيعى از وقوع رخدادى تحت شرايط معين خبر مى دهند; ولى قوانين فلسفى از ضرورت رابطه ى علت تام و معلول حكايت مى كنند.

از اين رو، معجزه از نظر فلسفى امكان پذير است و هم چنين با دقت بيش ترى از نظر طبيعى هم ناممكن نيست; زيرا تغيير شرايط معين به شرايط ديگرى جهت وقوع رخداد در نظام قوانين طبيعى امكان پذير است; براى اين كه قوانين طبيعى، مصون از تحوّل و تغيير نيستند.[٥٦]

از طرفى، وقوع وقايع معجزه آميز، به حدّى در تاريخ بشريت رخ داده است كه اصل واقعيت معجزه را غير قابل انكار مى نماياند; وقايعى كه با اسناد موثق تاريخى گزارش داده شده و نيز وقايعى كه هر انسانى در دوران معاصر مشاهده گرِ آن هاست.

خلاصه ى سخن آن كه واقعه ى معجزه از نظر فلسفى تبيين پذير است; ولى از نظر قوانين طبيعى فعلا تبيين پذير نيست; و چه بسا با رشد علمى، وقوع معجزه در اثر تغيير شرايط، تبيين پذير علمى نيز باشد; در نتيجه خداوند معجزات را نه به عنوان افعال مستقيم و بدون قوانين طبيعى بلكه به صورت افعال همراه با قوانين طبيعى ناشناخته صادر مى كند.