کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٣٣

ثانيا

هم چنان كه گذشت، جمع ايمان و شكّاكيّت سزاوار نيست و ايمان تجربت انديشان يا مصلحت انديشان و معرفت انديشان با شكّاكيّت سازگارى ندارد. شكاكيت، دين و ايمان عوام و خواص را متزلزل مى كند و چه بسيار عجب است كه گوينده ى محترم، ضمن اعتراف به نقش نقد در زوال ايمان عوام، به سرعت پراكندن نقدها، ايمان متدينان را متزلزل مى كند.

نگارنده، مكرر با متدينانى از حوزه و دانشگاه برخورد كرده است كه انديشه هاى اين نويسنده، دين و ايمان آن ها را متزلزل كرده بود. البته گفت و گو و پرسش و پاسخ در عرصه ى دين و اعتقادات دينى، امرى شايسته و بايسته است; اما ظرف اين گفتمان ها، خواص اند كه از مبانى معرفت شناسى و فلسفى بهره مندند; نه عوامى كه به اعتراف ايشان، در دين دارى متزلزل مى شوند.

ثالثا

تجربه ى عرفانى عارفان، زاييده ى ايمان دينى است; نه اين كه ايمان، علت تجربه ى عرفانى باشد; زيرا تا عارفى به حقايق دينى ايمان نياورد و دستورات سير و سلوك و منازل عرفانى را از دين نگيرد و عمل نكند، به شهود عرفانى دست نمى يابد.

٥.هم خوانى ايمان با شكاكيّت

نويسنده ى مقاله ى « دويدن در پى آواز حقيقت » نيز با گفت و گوى خود، در صدد اثبات اين ادعاست كه :

اولا

ميان ايمان و اعتقاد، نسبتِ تباين وجود دارد. صاحب اعتقاد كسى است كه جهان را مطابق باور خود مى داند; ولى صاحب ايمان مى گويد:

من بايد جهان را آهسته آهسته بشناسم و سايه به سايه واقعيت متبدل و متحول را سير كنم.

ثانيا

واقعيت به طور دائم در سيلان است و بنابراين، بايد هميشه آماده ى تغيير و تحول در عقايدمان باشيم. مؤلف مقاله ى مذكور، شيفته ى عقايدْ شدن را نوعى بت پرستى معرفى مى كند و بر اين اساس، ايمان دينى را دويدن در پى آواز حقيقت، نه چسبيدن به عقيده مى داند.

ثالثا

تجربه ى دينى آمدنى است و به اعمال بستگى ندارد.

رابعا

جمع ميان ايمان و شكّاكيّت ممكن است; يعنى ايمان با سيّاليّت به چهار امرِ عدم دگماتيسم، عدم پيش داورى، استدلال و شك نزديك است.

خامسا

ايمان يك روى كرد وجودى است كه فقط در خلأ معرفتى ممكن است.[٨٠]

سرتاسر اين نوشتار، همراه با نسبيت معرفت شناختى است و علاوه بر اشكالاتِ دو مقاله ى پيشين، نقدهاى ديگرى نيز دارد; از جمله، تعريف نويسنده ى مقاله ى مذكور از ايمان و اعتقاد كه برگرفته از كتاب حكمت بى قرارى ـ نوشته ى آلن واتس ـ است، ناتمام بوده و تعريف بسيار جعلى و غير قابل قبول نزد متكلّمان و حكيمان اسلامى و مسيحى است.

هم چنين، اگر ايشان واقعيت را دائماً در سيلان مى داند و آمادگى تحول در عقايد خود را دارد، پس بايد بپذيرد كه سرتاسر مقاله تحول پذير است و هيچ مطلبى از آن استوار نيست و بر فرض قبول اين سخن كه « شيفته ى عقايد شدن، نوعى بت پرستى است »، بايد مؤمنان با بُت پرستان از يك ديگر تفكيك نشوند; زيرا هيچ انسانِ بدون اعتقادى كه لااقل پاره اى از انديشه هاى خود را مطابق واقع بداند، وجود ندارد و ايشان بايد تنها نسبى گرايان را مؤمن بخواند.

هم خوانىِ ايمان با شكّاكيّت و نيز خلأ معرفتى ايمان و ترادف ايمان و تجربه ى دينى، همگى از تأثيرات فيلسوفان غربى است كه بر نويسنده ى محترم نهاده شده و خود را گرفتار نقدهاى دو مقاله ى پيشين كرده است.

[١] . ر. ك: علامه ى مجلسى، بحارالانوار، ج ٦٦، باب ٣٠; سعدالدين تفتازانى، شرح المقاصد، (قم: انتشارات رضى)، ج ٥، ص ١٨٣.

[٢] . دايرة المعارف تشيع، ج ٢، مدخل ايمان; لويى گارده، مجله ى كيان: ايمان در سنت اسلامى، ترجمه ى كامران فانى، ش ٥٢، ص ١٨.

[٣] . شيخ مفيد ، مجموعه آثار ج ٥ ، تصحيح الاعتقاد ، ص ١١٩ ; سيد مرتضى علم الهدى ، الذخيره فى علم الكلام ، ( قم : مؤسسة النشر الاسلامى ) ، ص ٥٣٦ ; شيخ طوسى ، الاقتصاد فى ما يتعلق بالاعتقاد ، ص ٢٢٧ .

[٤] . سديدالدين محمود حمصى الرازى، المنقذ من التقليد، (قم: انتشارات جامعه مدرسين)، ج ٢، ص ١٦٣.

[٥] . علامه ى حلّى، كشف المراد فى شرح تجريد الاعتقاد، تصحيح حسن زاده آملى; و همان، مجموعُ الرسائل، كشف الفوائد فى شرح القواعد، (قم: انتشارات كتاب خانه ى آية اللّه العظمى المرعشى النجفى)، ص ٩٣.

[٦] . عبدالقاهر بغدادى، الفرق بين الفرق، ترجمه ى محمد جواد مشكور، (تهران: انتشارات اشراقى، ١٣٦٧)، ص ٤٢.

[٧] . همان، مقالات الاسلاميين، ص ٢٩٧; الابانه عن اصول الديانة، تحقيق عباس صباغ. ص ٣٩; عبدالقاهر بغدادى، اصول الدين، ص ص ٢٨٠ ـ ٢٥٠.

[٨] . عبدالرحمن بدوى، مذاهب الاسلاميين، (بيروت: دارالعلم الملايين)، ص ١٢٦.

[٩] . عبدالكريم شهرستانى، الملل و النحل، تصحيح محمد بدران، (قم: انتشارات رضى)، ج ١، ص ١٢٥.

[١٠] . سعدالدين تفتازانى، همان، ج ٥، ص ١٧٨.

[١١] . قاضى عبدالجبار معتزلى، شرح الاصول الخمسه، تحقيق عبدالكريم عثمان، بخش ١٣٨٤، ص ص ٧٠١ ـ ٦٨٩; احمد امين، ضحى الاسلام، ج ٣، ص ٦٤.

[١٢] . سوره ى نمل، آيه ى ١٤.

[١٣] . سوره ى بقره ، آيه ى ٨٩ .

[١٤] . سوره ى حجرات، آيه ى ١٤.

[١٥] . دايرة المعارف تشيع ، جلد دوم ، مدخل ايمان .

[١٦] . مجله ى كيان: ايمان در سنت اسلامى، شماره ى ٥٢، ص ١٩.

[١٧] . ملاصدرا، الاسفار الاربعه، ج ٢، ص ٢٢.

[١٨] . تاج الدين خوارزمى، شرح فصوص الحكم، فص لوطى، (انتشارات مولى، چاپ دوم، ١٣٦٨)، ص ص ٤٦١ و ٤٦٤ و ٤٦٧ و ٦٧٠ و ٧٢٣.

[١٩] . عبدالرحمن جامى، نقد النصوص، تصحيح و تعليق ويليام چيتيك، (مؤسسه ى مطالعات و تحقيقات فرهنگى)، ص ٧٧.

[٢٠] . همان، ص ١٣٤.

[٢١] . همان، ص ١٧٥.

[٢٢] . سعيد الدين فرغانى، مشارق الدرارى، تعليق سيد جلال الدين آشتيانى، (دانشگاه فردوسى)، ص ص ٢٧٨ و ١٢٤.

[٢٣] . همان، ص ٦٤١.

[٢٤] . الهى اردبيلى، شرح گلشن راز، تعليقات و تصحيح محمدرضا برزگر خالقى و عفت كرباسى، (تهران: مركز نشر دانشگاهى، چاپ اول، ١٣٧٦)، ص ٣٧٧.

[٢٥] . «برخى از مردم مى گويند: ما به خدا و روز باز پسين ايمان آورده ايم; ولى گروندگان نيستند». (سوره ى بقره، آيه ى ٨). آيا مردم پنداشتند كه تا گفتند ايمان آورديم،رها مى شوند و مورد آزمايش قرار نمى گيرند؟ و به يقين، كسانى را كه پيش از اينان بودند آزموديم،تا خدا آنان را كه راست گفته اند، معلوم دارد و دروغ گويان را معلوم دارد.(سوره ى عنكبوت،آيات٢ و ٣).

[٢٦] . ر. ك: سوره ى اسراء آيه ى ٩; سوره ى بقره، آيات ٢٥ و ٦٢; سوره ى نساء، ١٢٦; يونس، آيه ى ٩; قصص آيه ى ٦٧; تغابن، آيه ى ٩; طه، آيه ى ٨٢; مريم، آيه ى ٦٠.

[٢٧] . (اولئك فى قلوبهم الايمان و ايدهم بروح منه) سوره ى مجادله، آيه ى ٢٢.

[٢٨] . سوره ى شورى، آيه ٥٢.

[٢٩] . سوره ى مائده، آيه ى ٨٣.

[٣٠] . سوره ى بقره، آيات ٤١ و ١٨٦ و ٨٦.

[٣١] . سوره ى بقره، آيه ى ٢٥٦.

[٣٢] . سوره ى زمر، آيات ٥٦ و ٥٥.

[٣٣] . سوره ى روم، آيه ى ٢٩; سوره ى حجرات، آيه ى ١٥.

[٣٤] . سوره ى سبأ، آيه ى ٢١; توبه، آيه ى ٤٥; حجرات، آيه ى ١٥.

[٣٥] . سوره ى يونس، آيه ى ٣٦; انعام، آيه ى ١١٦; حجرات، آيه ى ١٥.

[٣٦] . زين الدين العاملى، حقائق الايمان، تحقيق مهدى رجايى، (منشورات كتاب خانه ى آية ا... المرعشى النجفى)، ص ص ٥٩ ـ ٥٦.

[٣٧] . همان، ص ص ٧٨ ـ ٧٧.

[٣٨] . سوره ى نساء، آيه ى ١٢٤; سجده، آيات ٢٠ ـ ١٨; مجادله، آيه ى ٢٢.

[٣٩] . سوره ى صف، آيات ١١ ـ ١٠.

[٤٠] . سوره ى توبه، آيه ى ١٠.

[٤١] . سوره ى يونس، آيات ٦٣ ـ ٦٢.

[٤٢] . سوره ى اعراف، آيه ى ٩٦.

[٤٣] . سوره ى كهف، آيه ى ١١.

[٤٤] . سوره ى انفال، آيه ى ٢٩.

[٤٥] . سوره ى بقره، آيه ى ١٦٥.

[٤٦] . سوره ى انفال ، آيه ى ٢ .

[٤٧] . سوره ى تغابن، آيه ى ١١.

[٤٨] . سوره ى جن، آيه ى ١٣.

[٤٩] . سوره ى ابراهيم، آيه ى ٢٧.

[٥٠] . سوره ى فتح، آيه ى ٤.

[٥١] . سوره ى آل عمران، آيه ى ١٧٣; سوره ى انفال، آيه ى ٢; سوره ى توبه، آيه ى ١٢٤; سوره ى احزاب، آيه ى ٢٢; سوره ى فتح، آيه ى ٤، سوره ى مدثر، آيه ى ٣١.

[٥٢] . ر. ك: محمدبن يعقوب كلينى، اصول كافى، كتاب الايمان و الكفر.

[٥٣] . دايره المعارف تشيع ، مدخل ايمان .

[٥٤] . سيد عبدالله شبّر، حق اليقين، ص ٥٤٦.

[٥٥] . همان، ص ٥٥٩ و حقائق الايمان، ص ١٦٤.

[٥٦] . محسن جوادى، نظريه ايمان در عرصه كلام و قرآن، (معاونت امور اساتيد و دروس معارف اسلامى) ص ٢٥.

[٥٧] . همان، ص ٢٨.

[٥٨] . همان، ص ٣٠.

[٥٩] . جان هيك، فلسفه دين، ترجمه ى بهرام راد، ص ١٢٥.

[٦٠] . پل تيليش، پويايى ايمان، ترجمه ى حسين نوروزى، (انتشارات حكمت)، ص ١٦.

[٦١] . همان، ص ٣٢.

[٦٢] . استيون ديويس، مجله ى كيان: عليه ايمان نا ـ واقع گرايانه، ترجمه ى ابراهيم سلطانى، شماره ى ٥٢، ص ٤٥.

[٦٣] . سوره ى بقره، آيات ٢٥، ٦٢، ٨٢، ١٢١، ١٣٧، ١٧٧، ١٨٦، ٢٥٤ و ٢٥٦

[٦٤] . نهج البلاغه، خطبه ى ٥٦.

[٦٥] . نهج البلاغه، كلمات قصار ١٤٦.

[٦٦] . همان، كلمات قصار ٣١.

[٦٧] . همان، خطبه ى ١٥٦.

[٦٨] . همان، خطبه ى ١٧٦.

[٦٩] . همان، كلمات قصار ٨٢.

[٧٠] . ر. ك: گفتار نهم (دين و دنيا).

[٧١] . ر. ك: گفتار تجربه ى دينى و تجربه ى عرفانى.

[٧٢] . مجيد محمدى ، دين عليه ايمان ، (تهران: انتشارات كوير ، چاپ اول ، ١٣٧٨) ، ص ص ٢٤٤ ـ ٢٤٧ .

[٧٣] . صفى الدين محمد طارمى، انيس العارفين، تحقيق على اوجبى، (انتشارات روزنه)، ص ٥٦٧.

[٧٤] . ر. ك: مناهج المعارف، ص ٨٦٩ و ٨٧٠ و الميزان، ج ١، ص ٧٢.

[٧٥] . مجله ى كيان: ايمان در سنت اسلامى، ش ٥١، ص ١٩.

[٧٦] . ر. ك: محمد مجتهد شبسترى، ايمان و آزادى، (طرح نو)، فصل اول و دوم.

ر. ك: مناهج المعارف، ص ص ٨٦٩ ـ ٨٧٠; الميزان، ج ١، ص ٧٢.

[٧٧] . گفت و گو با محمد مجتهد شبسترى، مجله ى كيان، پرواز در ابرهاى ندانستن، ش ٥٢.

[٧٨] . گفت و گو با محمد مجتهد شبسترى، همان.

[٧٩] . گفت و گو با عبدالكريم سروش، مجله ى كيان: ايمان و اميد، ش ٥٢، ص ص ٤٨ ـ ٥٣.

[٨٠] . گفت و گو با مصطفى مليكان، همان: دويدن در پى آواز حقيقت.andisheqom