کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٣٤

بسيارى از متفكران مسلمان در پاسخ مى گويند كه خداوند نسبت به شر و رفع آن قادر مطلق و عالم مطلق است; ولى اراده كرده است كه جهانى واجد مخلوقات مختار بيافريند كه با اراده و اختيار خود بتوانند ارتكاب شر يا خير را برگزينند; بنا بر اين، وجود خداوند با وجود شر اخلاقى ناسازگارى ندارد و اين با خيرخواهى خداوند نيز منافاتى ندارد; زيرا خداوند خواهان خير ارادى انسان است; نه خير جبرى او.[٤٧]

و اما اين كه برخى مانند مكى و آنتونى فلو، اين چنين نقد كرده اند كه خداوند مى توانست جهانى خلق كند كه مخلوقات مختارش هميشه بر طريق صواب باشند.[٤٨]

ولى با وجود اين كه قادر مطلق است چنين مخلوقى نيافريد؟

بايد پاسخ داد كه مفهوم اختيار اين است كه مخلوق مختار بتواند بر طريق ناصواب نيز مشى كند و خواسته ى مستشكل نوعى تناقض و امرى غير ممكن است كه متعلق قدرت مطلق خداوند قرار نمى گيرد; زيرا تعيّن بخشيدن به افعال اشخاص مختار از ناحيه ى خداوند با اختيار آن ها منافات دارد و گروهى نيز با پذيرش مقوله ى امتحان الهى و يا با عنصر ضرورت منطقى شر از عالم طبيعت در اثر حركت و تزاحم، شرور طبيعى و غير اختيارى را توجيه عقلانى نموده اند.

البته مشكل مسئله ى شر در نظام اعتقادى اسلام كم تر است; براى اين كه خداى دين اسلام علاوه بر رحمت و خير خواهى، به صفات مقابلى چون غضب نيز اتصاف مى يابد.

در زمينه ى مسئله ى شر و ناسازگارى آن با عدل الهى نيز مى توان به نكات ذيل توجه داشت:

ـ علم الهى و ذهن محدود بشرى با يك ديگر تفاوت فاحشى دارند; بر اين اساس، نمى توانيم حكمتِ درد يا رنج يا مرگ يك دوست نزديك را بيابيم; چه بسا خداوند متعال، دليل خوب و حكيمانه اى نسبت به وقوع شر داشته باشد كه ما از آن غافل باشيم; و چه بسا طرح تدبير خداوند نسبت به جهان و انسان به قدرى پيچيده باشد كه عقول ضعيف انسان ها از درك آن عاجز و ناتوان باشند.

ـ شر، بالضروره متضاد خير است و تا شرّى نباشد، درك خير تحقق نمى يابد.

ـ شر، تنبيه و آگاهى براى خطاكاران است.

ـ پيدايش پاره اى از خيرها فقط در حضور شر ممكن است; بدون درد، شيكيبايى، بدون رنج، لذت تحقق نمى يابد.

ـ نگاه كل نگرانه و عارفانه به جهان، بسيارى از داورى هاى ما را نسبت به شرور عالم طبيعت منتفى مى سازد; به عبارت ديگر، نگرش جزء نگرانه ى انسان است كه شرور جهان را مى نگرد.

ـ عدمى يا وهمى دانستن شر نيز به عنوان پاسخ به مسئله ى شر مطرح شده است.

ـ شر، به عنوان وسيله اى براى پرورش روح نيز حايز اهميت است و وجود شر، حاكى از برنامه ى خداوند براى يارى رساندن به انسان ها است تا بلوغ اخلاقى و روحى پيدا كنند.

شايان ذكر است كه پاسخ هاى برخى مكاتب فلسفى، از جمله فلسفه ى پويشى آلفرد نورث وايتهد (١٩٤٧ ـ ١٨٦١.م) با توجه به تفاوت صفات خداوندى در اين مكتب، با صفات الهى در اديان، اين مسئله ارزش دين شناختى ندارد; به عبارت ديگر، بين اعمال نيك و بد و بين پاداش و كيفر اخروى، نوعى رابطه ى عليت وجود دارد كه به وسيله ى وحى الهى، كشف و به مردم گوشزد شده است; هم چنان كه در اين جهان، بعضى از جنايات، موجب آثار شوم طولانى مى شود.[٤٩]

پاسخ استاد مصباح يزدى به مسئله ى شر

استاد مصباح يزدى در باره ى وجود رنج ها و امراض و بلاهاى طبيعى چنين پاسخ مى دهد:

اولا

حوادث ناگوار طبيعى، لازمه ى فعل و انفعالات و تزاحمات عوامل مادى است و چون خيرات آن ها بر شرورشان غلبه دارد، مخالف حكمت نيست و نيز پديد آمدن فسادهاى اجتماعى، لازمه ى مختار بودن انسان است كه مقتضاى حكمت الهى مى باشد و در عين حال، مصالح زندگى اجتماعى، بيش از مفاسد آن است و اگر مفاسد، غالب بود، انسانى در زمين باقى نمى ماند.

ثانياً

اين رنج ها و گرفتارى ها از يك سو، موجب تلاش انسان براى كشف اسرار طبيعت و پديد آمدن دانش ها و صنايع مختلف مى شود و از سوى ديگر، دست و پنجه نرم كردن با سختى ها، عاملِ بزرگى براى رشد و شكوفايى استعدادها و ترقى و تكامل انسان ها مى گردد.[٥٠]

شايان ذكر است كه با توجه به توجيه عقلانى مسئله ى شر و حل ناسازگارى آن با وجود خدا و عدل الهى، ناسازگارى مسئله ى. شر و خدا شناسى توحيدى نيز حل مى گردد.