کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١١٥

البتّه در زمينه ى غير شناختارى بودن زبان دينى، نظريه هاى مختلفى از سوى راندل، ويتگنشتاين و... مطرح گرديده است; ولى در اصلِ توجه به آثار دين نزد صاحبان اين نظريه ها، اشتراك روش شناختى وجود دارد.

و امّا روش كاركرد گرايى كه به آثار و خدمات و حسنات دين توجه دارد و آن ها را مورد شناسايى قرار مى دهد; پيش فرض هايى از قبيل نفى شناختارى بودن زبان دين و نفى نظريه ى مطابقت را برنمى تابد; به همين دليل معتقدان به نظريه ى مطابقت و واقع گرايى گزاره هايى دينى نيز مى توانند از كاركردهاى دين سخن بگويند.

اهميّت نگرش كاركرد گرايى به دين

نكته ى قابل توجه ديگر آن است كه تحليل روان شناختى و جامعه شناختى دين و آثار و فوايد خداباورى و تأثير گذارى آن بر حيات بشرى، آن قدر با اهميّت است كه اگر با مطالعات تاريخى و آمارى تأييد گردد، رهنمودهاى فراوانى براى نهادهاى فرهنگى و اجتماعى از جمله آموزش و پرورش، آموزش عالى، وزارت ارشاد، صدا و سيما و تمام افراد جامعه و معلّمان و مربيان تربيتى به دست مى آورد.

اين روى كرد مى تواند با استفاده از مكانيزم هاى روان شناختى و جامعه شناختى، افراد و گروه هاى جامعه را به سمت خدا باورى سوق دهد، به طورى كه در زندگى خانوادگى و رفتارهاى اجتماعى از آثار مثبت خدا باورى و جاودان طلبى بهره برند. بيش تر دانشمندان اسلامى، مطالعات مربوط به مسائل اعتقادى را با صبغه ى فلسفى و عقلى پيش مى برند و به تحقيقات روان شناختى و جامعه شناختى دين كم تر توجه مى نمايند; در حالى كه متفكرين مغرب زمين، از جمله فرويد در كتاب هاى «توتم»، «تابو»، «آينده ى يك پندار» و...; يونگ در كتاب هاى «روان شناسى و دين»، «دين و خاطرات» و...; اريك فروم نيز در «روان كاوى و دين»; و ويليام جيمز در كتاب «دين و روان»; و ساير علماى علوم اجتماعى در آثار خود، خدمات دين را از ساحت ها و حيطه هاى مختلف انسان شناسى، يعنى ساحت شناختى عاطفى و رفتارى، مورد مطالعه و تحقيق قرار داده اند.

در كلام جديد و فلسفه ى دين نيز به دلايلى اين روى كرد مورد توجه قرار گرفته است. از جمله ى اين دلايل اين است كه در كلام جديد، مباحث انسان شناسى و شناخت نيازها، به ويژه نيازهاى دينى انسان و بى بديل بودن دين در رفع اين نيازها، مقدم است; بر خلاف كلام قديم كه مباحث خدا شناسى در آن بر مباحث انسان شناسى تقدم دارد; در كلام قديم ابتدا به اثبات وجود خدا و صفات كماليه ى حقّ تعالى پرداخته مى شود; سپس مسئله ى نياز انسان به دين و جبر و اختيار و ساير مباحث انسان شناسى مورد توجه قرار مى گيرد. از آن جهت كه بحث كاركردهاى دين به مباحث انسان شناسى ارتباط پيدا مى كند، در كلام جديد از اهميّت خاصّى برخوردار مى باشد.

در مسئله ى كاركردهاى دين مى توان به كاركردهاى گوهر اديان كه اعتقاد به خداوند يگانه و حيات اخروى است اشاره كرد. در آن صورت، اين مسئله، مطلق اديان آسمانى را شامل شده است. و هم چنين مى توان به كاركرد گزاره ها و باورهاى اعتقادى و ارزشى (فقهى و اخلاقى) اسلام پرداخت.

شايان ذكر است، با توجه به گستردگى مصاديق آثار، خدمات و كاركردهاى مثبت دين، تنها به نمونه هايى از دو دسته ى كاركردهاى دين مى پردازيم.

كاركردهاى گوهر دين

فيلسوفان و محققانى كه در زمينه ى كاركردهاى دين، پژوهش نموده اند، در باره ى حوزه ها و گستره ى كاركردهاى دين، روى كردهاى مختلف دارند. گروهى كاركردها، آثار و فوايد دين را در امور فردى يا خصوصى يا اخروى منحصر ساخته اند و عده اى خدمات و حسنات دين را به امور اجتماعى، عمومى و دنيوى نيز تعميم داده اند.

حقّ مطلب اين است كه دين به ويژه دين اسلام در گستره ى وسيعى در ساحت هاى مختلف فردى و اجتماعى، دنيوى و اخروى، خصوصى و عمومى فوايد خود را نشان داده و مى دهد. در اين قسمت، بدون ادعاى انحصار گوهر دين، به اجمال به پاره اى از كاركردهاى آن اشاره خواهيم داشت.