کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٣١

اين مطلب مهم، باعث غفلت برخى از نويسندگان شده است; به گونه اى كه با انحصار دين به عقايد و اعمال ثابت و اختصاص ايمان به تجربه ى عرفانى متحول و راز آلود، دين را عليه ايمان معرفى كرده و تقابل آن دو را تا حد جنگ و دشمنى ارتقا بخشيده است.[٧٢]

غافل از اين كه دين متعلّق ايمان است و مراتب متعدد دين، ساحت هاى مختلفى به ايمان مى بخشد; بنابراين، اولين تجربه ى ايمانى، دل بستن و دل سپردگى به باورهاى دينى و عمل به احكام و اخلاق دينى است.

ميوه ى اين تجربه ى موفق، صعود در مراتب سير و سلوك عرفانى و رسيدن به تجربه ها و تجليات عرفانى است كه آدمى را بى قرار، حيرت زا، راز آلود، محب، عاشق، منقبض، منبسط و در نهايت موحّد مى سازد.[٧٣]

پس تفكيك دين از ايمان، شريعت از حقيقت، فرو كاستن ايمان از دين، تسليم متدينانه از تسليم مؤمنانه، تسليم عبد به مولا از تسليم عاشق به معشوق، ناتمام بوده و ناشى از بى دقتى در مراتب متفاوت ايمان و دين است.[٧٤]

٢.چالش ميان ايمان و آزادى

اين چالش در كلام سنتى و جديد مورد توجه قرار گرفته است. آيه ى ٢٩ سوره ى كهف (فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ)، به صراحت بر ميزان آزادى و اختيار انسان در ايمان آوردن دلالت دارد; بر اين اساس، اماميه و معتزله، ايمان آوردن را فعل انسان دانسته اند; ولى اشاعره آن را مخلوقِ خداوند، و ماتريدى، آن را مخلوق خدا و كيفيات آن را حاصل داورى انسان پنداشته اند.[٧٥]

برخى از نويسندگان، ايمان دينى همراه با احكام و اخلاق شرعى را با آزادى ناسازگار دانسته و تنها به سازگارى ايمان به مثابهِ تجربه ى دينى و آزادى فتوا دادند.[٧٦] به نظر مى رسد، اگر حقيقت ايمان را تحول وجودى انسان بدانيم كه منشأ اقبال به حق و جهت گيرى زندگى به حق و عمل به تكاليف و اقرار زبانى باشد، هم چنان كه خود زاييده ى تصديق قلبى و معرفت يقينى است و اگر ايمان را به معناى دل سپردن و اقبال وجودى و احساس وجود ربطى و تعلقى به خداوند متعال تفسير كنيم، نه تنها ايمان با آزادى تنافى ندارد، بلكه عين آزادى و آزادگى است; زيرا آزادى يعنى رهايى از هرگونه قيد و بند، و اقبال وجودى به وجود مطلق و رها شدن از هرگونه اسارت.

با اين تفسير از « ايمان » و « آزادى از » مى توانيم به راحتى درباره ى « آزادى در » سخن بگوييم; يعنى آزادى از هر قيد و بند، انسان را در قلمروِ وجود مطلق آزاد مى كند و اراده و انتخاب گرى انسان را تابع اختيارات تشريعى و تكوينى حق تعالى مى سازد و عملش را راستاى اين مقصد و مقصود شكل مى گيرد.

اين آزادى، هميشه با عناصر اعتماد، اميد، عشق، احساس امنيت، جذبه، تصديق و در نهايت ايمان همراهى مى كند. و اگر در دين اسلام بر ايمان به پيامبران ـ به ويژه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم) ـ و ايمان به وحى و « ماجاء به النبى » و معارف و احكام دينى تأكيد شده، از آن رو است كه راه رسيدن به ميدان مطلقات و رهايى از قيد و بندها و اسارت ها از طريقِ خِرد و تجربه ى بشرى ميسّر نيست.

انسان، آن گاه مى تواند به اين حوزه راه يابد و تجربه ى عرفانى و مقام توحيد را درك كند كه به آموزه هاى دينى گوش فرا دهد و تمام آن ها را تصديق قلبى نمايد.

و با توجه به اين كه در درون آموزه هاى دينى، از سياست و حكومت نيز سخن رفته است، پس ايمان دينى با سياست و حكومت دينى، همراه بوده و شخص سياست مدار هميشه بايد عمل سياسى خود را با تكاليف و معارف دينى، ارزيابى كند تا از مسير و طريقتِ حقيقتِ مطلق فاصله نگيرد.

٣.شفاهى دانستن ايمان

برخى از نويسندگان، جوهره ى اصلى ايمان را عبارت از مجذوب شدن يا منعطف شدن يا تعلق خاطر پيدا كردن به يك مركزِ خطاب كننده دانسته اند; به گونه اى كه اين تعلق، واپسين دلبستگى با هَمّ آدمى را تشكيل بدهد.[٧٧]

اين نويسنده، با تفسير نخبه گرايانه از ايمان، از عنصر تجربه ى دينى و خطابه ى مستقيم با مؤمن استفاده مى كند و اعتقاد را در مرتبه ى دوم، زاييده ى ايمان و عمل دينى را تراوش تجربه ى دينى دانسته اند.

وى ايمان را به وحى مستند كرده ولى وحى را پديده اى تاريخى معرفى مى كند و مى گويد:

آيات قرآن در بطن يك فرهنگ شفاهى نازل شده و پس از پيامبر، اين فرهنگ شفاهى به فرهنگ مكتوب تبديل شده است و قرآنِ امروز، در واقع صورت مكتوب آن فرهنگِ شفاهى است.