کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٤٢

ابونصر سراجِ طوسى در «اللمع»، ابوبكر كلاباذى در «التعرف» قشرى در «الرسالة القشريه»، هجويرى در «كشف المحجوب»، خواجه عبدالله انصارى در «منازل السائرين»، عين القضاة همدانى در «تمهيدات» و «زبدة الحقائق»، شيخ نجم الدين رازى در «مرصاد العباد»، محى الدين در «الفتحوحات المكيه» و «فصوص الحكم» و «التدبيرات الالهيه» و «رسائلِ ابن عربى» و «شرح التجليات الالهيه»، سيد حيدر آملى در «نص النصوص»، «جامع للاسرار»، «مجمع الدوائر»، «التأويلات»، «اسرار الشريعه» «در عرصه ى علم، كُشف، مشاهده، معرفت، مكاشفه، محاضره، معاينه، و انواع و اقسام آن، سخن هاى فراوان نگاشته اند كه بيان آن ها به تدوين كتاب مستقل ديگرى نيازمند است.

در معرفت عرفانى ِ زاييده از طريقت صحيح و عقايد و ارزش هاى درست، خطا و نسيان راه ندارد و اين معرفت از اشتباه و شك و وهم مصون است; زيرا معرفت عرفانى، معرفتى شهودى است.[٣٣]

محيى الدين در اين زمينه مى گويد:

براى شناخت خداوند دو راه بيش تر وجود ندارد: نخست، راه كشف و شهود كه نتيجه ى ضرورى خود انسان و به دور از شك و شبهه است. اين نتيجه، قابل دفع و رد نبوده و برهانش در درون همان است و به برهان ديگرى نيازمند نيست;دوم، راه استدلال و برهان است كه به دليل عروض شبهات نسبت به راه كشف، گرچه دشوارتر است ولى اطمينان و ارزش آن كم تر مى باشد.[٣٤]

تجربه ى عرفانى در مقابل محدود بودن دامنه ى شناخت عقلى، از وسعت بيش ترى در شناخت حقايق برخوردار است.[٣٥]

كشف حقايق و معارف باطنى، با صفاى قلب و زدودن كدورات و حجب حاصل مى آيد.[٣٦]

بر اين اساس، قيصرى كشف را به رفع حجاب و اطلاع بر ماوراى حجاب (يعنى معانى غيبى) معنا كرده است.[٣٧]

برخى از تجربه هاى عرفانى از امور عقل گريزند; يعنى عقل توان درك، تفسير و توجيه آن ها را ندارد و ورود عقل در آن قلمرو، به تعبير عرفا، عقل را بالفضول مى كند.

هدف معرفت عرفانى، رساندن انسان به حقيقت غايى و نهايى است.[٣٨]

ذو مراتب بودن و شدت و ضعف داشتن كشف و مكاشفه، از مسلمات عرفان است; بر اين اساس، ميان كشف، شهود، حضور و رؤيت، مراتب قائل شدند و برخى كشف را از شهود اَتَم دانستند و عده اى شهود را از كشف. بعضى براى واردات كشفى، سه رتبه ى لوائح، لوامع و طوالع قائل شدند و ظهور لوامع را بيش تر از لوائح و طوالع را بيش تر از لوامع دانسته اند[٣٩] و گروهى مكاشفه ى علم، مكاشفه ى حال و مكاشفه ى عين را به عنوان سه مرتبه ى مكاشفه بيان كرده اند و نيز مشاهده ى معاينه و مشاهده ى جمع و معاينه ى بصر، معاينه ى قلب و معاينه ى روح و الهام نبى، الهام عين و الهام تحقيق[٤٠] و كشف نظرى، شهودى، الهامى، روحى، خفى و ذاتى[٤١] و مكاشفه ى علمى، حال و وجد[٤٢] و مكاشفه ى غيب و شهادت[٤٣] و مكاشفه ى صورى و معنوى[٤٤] را مطرح ساخته اند.

بسيارى از تجربه هاى عرفانى، مشكل وصف ناپذيرى دارند; يعنى در قالب زبان عادى نمى گنجند و سرّ وجود شطحيات در عرفان نيز همين نكته است.

يكى از مشتركات عُرفا، همين تنگناى زبانى و ناگفتنى و بيان ناپذيرى تجربه هاى عرفانى است. به گفته ى فلوطين، مشاهده راه را بر گفتار مى بندد. اين مشكل در ميان تجربه هاى عرفانى اروپاييان و امريكاييان معاصر نيز احساس مى شود.

ر. م. باك مى گويد: «كه تجربه اش محال است به وصف در آيد».

تنيسون مى گويد: «اين حال، به كلى برتر از كلام است» .

ج. ا. سيموندز مى گويد: اين حال را براى خودش هم نمى توانست وصف كند و الفاظى بيابد كه تعبير مفهومى از آن ها به دست دهد. آرتور كوستلر از تجربه اش مى گفت كه معنى داشت; ولى نه در قالب الفاظ.[٤٥]

در اين كه چرا عارف در بيان يافته ى خود ناتوان است، عوامل گوناگونى ذكر كرده اند:

الف) ظهور حجاب هاى ظلمانى بعد از ادراك شهودى; قديس فرانسيسكو خاوير در اين زمينه مى نويسد:

«چنين به نظرم آمد كه پرده از برابر ديدگان درونم برافتاد و حقيقت علوم بشرى، حتّى علومى كه هرگز نخوانده بودم در شهودى پر از فيض بر من آشكار شد. اين شهود بيست و چهار ساعت دوام يافت; سپس گويى آن پرده دوباره حايل شد و من خود را چون پيش نادان يافتم».[٤٦]

همانند رؤيا و خوابى كه انسان مى بيند و با بارقه ى كشفى، حل مسائل علمى را مى يابد اما با بيدار شدن آن را فراموش مى كند.