کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٩

ثانياً

دين بايد متضمن تكامل و سعادت آدمى باشد و از آن رو كه سعادت انسان ها به زمينه هاى فردى، اجتماعى و ساحت هاى ديگر ارتباط دارد، دين نيز ساحت هاى متفاوتى پيدا مى كند.

ثالثاً

نكته ى قابل توجه ديگر اين كه گزاره هاى حقيقى و ارزشى موجود در متون دينى، از سوى حقّ تعالى نازل مى گردد; بر اين اساس بايد به تفكيك ميان حقّ و باطل توجه خاص نمود; چنان چه برخى از محققان و دين پژوهان در اين باره مى نويسند:

« اديان موجود در ميان انسان ها به حقّ و باطل تقسيم مى شوند. دين حقّ عبارت است از آيينى كه داراى عقايد درست و مطابق با واقع است و رفتارهايى را مورد توصيه و تأكيد قرار دهد كه از ضمانت كافى براى صحت و اعتبار برخوردار باشد ».[٧٢]

« معناى اصطلاحى دين، مجموعه ى عقايد، اخلاق، قوانين و مقرراتى است كه براى اداره ى امور جامعه ى انسانى و پرورش انسان ها باشد. گاهى همه ى اين مجموعه، حقّ و گاهى همه ى آن باطل و زمانى مخلوطى از حقّ و باطل است. اگر مجموعه حقّ باشد، آن را دين حق و در غير اين صورت، آن را دين باطل و يا التقاطى از حق و باطل مى نامند. پس دينى كه مجموع حقّ و باطل باشد، دينى باطل است; زيرا مجموعه ى خارج و داخل، خارج مى باشد ».[٧٣]

« دين حقّ، دينى است كه عقايد، اخلاق، قوانين و مقررات آن از طرف خداوند نازل شده و دين باطل، دينى است كه از ناحيه ى غير خداوند تنظيم و مقرّر شده باشد ».[٧٤]

سيد قطب نيز مى گويد:

« دين به معناى راه است و دين حق در قرآن (همان دين خدا)، راهى است كه تنها راه راستين و بى خطر باشد. دين حقّ راه هدايت است و راه طبيعت و فطرت ».[٧٥]

علامه ى طباطبايى(ره) نيز در تفسير الميزان، ذيل آيه ى (وَ لا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ)[٧٦]مى فرمايد:

اضافه كردن دين به كلمه ى حقّ، اضافه ى موصوف به صفت نيست تا معنايش آن دينى باشد كه حقّ است، بلكه اضافه ى حقيقيه است و مراد به آن دينى است كه منسوب به حقّ است و نسبتش به حقّ اين است كه حقّ اقتضا مى كند انسان آن دين را داشته باشد و انسان را به پيروى از آن دين وادار مى سازد.[٧٧]

رابعاً

هر دينى از دو بخش اساسى تشكيل شده است:

١) عقايد و گزاره هاى حقيقى كه ريشه ى دين دارى به شمار مى رود;

٢) دستورات عملى و ارزشى كه بر پايه ى آموزه هاى اعتقادى استوار شده اند.

بر اين اساس، متفكّران اسلامى، دين را به دو بخش اصول و فروع دين يا نظام هست ها و نظام بايدها منشعب ساخته اند.[٧٨]

شايان ذكر است كه تفاوت اديان آسمانى در ساحت نخست، يعنى نظام هست ها نمى گنجد; بلكه نظام بايدها تحوّل پذيرند و سرّ تحوّل آن ها نيز به تفاوت استعدادها و تحولات اجتماعى بر مى گردد.[٧٩]

خامساً

تعريف برگزيده ى ما از دين، اين است كه دين، عبارت است از مجموعه ى حقايق و ارزش هايى كه از طريقِ وحى به وسيله ى كتاب و سنّت، جهت هدايت انسان ها به دست بشر مى رسد. اعم از اين كه مضامين آن از راه هاى عادى نيز به دست آيند يا اين كه حسّ و عقل و شهود بشرى از آن آموزه ها محروم باشند; البته هيچ گاه نبايد آموزه هاى دينى، خرد ستيز باشند.

[١] . رابرت. ا. هيوم، اديان زنده جهان، ترجمه ى عبدالرحيم گواهى، (تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى، ١٣٧٢)، ص ١٨.

[٢] . ميرچاالياده، فرهنگ و دين، ويراسته ى بهاءالدين خرمشاهى، (تهران: طرح نو، ١٣٧٤)، ص ٢٠٢.

[٣] . بهاء الدين خرمشاهى، دين پژوهى، دايرة المعارف دين، دفتر دوم، (تهران، پژوهشگاه علوم انسانى ١٣٧٣)، ص ٨٥.

[٤] . ر. ك: رابرت.ا. هيوم، همان، ص ص ٢٤ ـ ٢٥.

[٥] . استاد محمد تقى جعفرى، فلسفه دين، تدوين عبداللّه نصرى، (چاپ دوم)، ص ٢٠.

[٦] . ر. ك: ابن سينا، رساله الحدود، ص ص ٧٤ ـ ٧٥ و خواجه نصير طوسى، اساس الاقتباس، ص ص ٤٤١ ـ ٤٤٢.

[٧] . سوره ى فاتحه، آيه ى ٤.

[٨] . سوره ى ذاريات، آيه ى ٦.

[٩] . سوره ى زمر، آيه ى ١١.

[١٠] . سوره ى بقره، آيه ى ١٩٣.

[١١] . سوره ى انفال، آيه ى ٣٩.

[١٢] . سوره ى كافرون، آيه ى ٦.

[١٣] . سوره ى انعام، آيه ى ١٦١.

[١٤] . سوره ى آل عمران، آيه ى ١٩.

[١٥] . محمد حسين طباطبايى، الميزان، ج ٣، ص ١٢٠.

[١٦] . محمد محمدى رى شهرى، ميزان الحكمة، ج ٤، ص ٥٢٧، حديث ٨٨١١.

[١٧] . سوره ى بقره، آيه ى ٢٥٦.

[١٨] . محمد حسين طباطبايى، همان، ج ٢، ص ٣٤٣.

[١٩] . محمدى رى شهرى، همان، ج ٣، ص ص ٣٧٢ ـ ٣٧٥.

[٢٠] . همان.

[٢١] . همان.

[٢٢] . نهج البلاغه، خطبه اوّل

[٢٣] . محمدى رى شهرى، همان، ج ٣، ص ص ٣٧٨، ٣٩٥، ٣٧٢، ٣٧١، ٣٧٠.

[٢٤] . همان.

[٢٥] . همان.

[٢٦] . همان.

[٢٧] . همان.

[٢٨] . همان.

[٢٩] همان.

[٣٠] . همان.

[٣١] . همان، ج ٣، ص ٣٧٥.

[٣٢] . تفسير نورالثقلين، ج ٥، ص ٢٨٥.

[٣٣] . محمد محمدى رى شهرى، همان، ج ٣، ص ٣٩٥.

[٣٤] . جان ناس، تاريخ جامع اديان، ترجمه ى على اصغر حكمت، (تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى)،ص ص٧٩ و٨١.

[٣٥] . همان.

[٣٦] . همان.

[٣٧] . همان.

[٣٨] . عقل و اعتقاد دينى، ص ١٨.

[٣٩] . همان.

[٤٠] . ماهيت و منشاء دين، ص ١١٢.

[٤١] . ژان پل ويلهم، جامعه شناسى اديان، ترجمه ى عبدالرحيم گواهى، (مؤسسه تبيان)، ص ص ١٧١ و ١٧٢.

[٤٢] . همان.

[٤٣] . همان، ص ١٦٨.

[٤٤] . همان.

[٤٥] . ر. ك: ياد نامه ى استاد شهيد مرتضى مطهرى، ص ١١٧.

[٤٦] . محمد تقى مصباح يزدى، آموزش عقايد، ج ١، ص ٢٨.

[٤٧] . محمد حسين طباطبايى(ره)، الميزان، (بنياد علمى و فكرى علامه)، ج ١٥، ص ٨.

[٤٨] . محمد حسين طباطبايى، شيعه در اسلام، ص ٣.

[٤٩] . جعفر سبحانى، فصل نامه ى نقد و نظر، شماره ى ٣، ص ١٩.

[٥٠] . عبداللّه جوادى آملى، شريعت در آينه معرفت، (تهران مركز نشر فرهنگى رجاء، ١٣٧٣)، ص ص ٩٣ ـ ٩٥.

[٥١] . الحدود و الحقايق، ص ١٦٠.

[٥٢] . المعتمد فى اصول الدين، ص ١٩٢.

[٥٣] . شرح العقايد النسفيه، ج ١، ص ٦.

[٥٤] . ارشاد الطالبين الى نهج المسترشدين، ص ١٤.

[٥٥] . عبدالكريم سروش، قبض و بسط تئوريك شريعت، (تهران: انتشارات صراط، چاپ اوّل)، ص ص ٢٥٥، ١٢١، ٧٩، ٨٠، ٢٥.

[٥٦] . نيكلاس آبركرومبى، فرهنگ جامعه شناسى، ترجمه ى حسن پويا، (تهران: چاپ پخش، ١٣٧٠)، ص ٣٢٠.

[٥٧] . با تامور، جامعه شناسى، ص ١٦٠.

[٥٨] . دين پژوهى، ج ١، ص ٣٥٩.

[٥٩] . دين پژوهى، ج ١، ص ٩٣.

[٦٠] . فرهنگ جامعه شناسى، ص ٣٢٠.

[٦١] . ويل دورانت، لذات فلسفه، ترجمه ى عباس ذرياب خويى،(تهران، شركت انتشارات علمى و فرهنگى، ١٣٧٤)، ص٣٨٢.

[٦٢] . بنيادهاى دين و جامعه شناسى، ص ٣٧.

[٦٣] . محمد جواد مشكور، خلاصه اديان، (تهران: انتشارات شرق، ١٣٦٩).

[٦٤] . رابرت .ا. هيوم، همان، ص ٢٣.

[٦٥] . همان، ص ٢٢.

[٦٦] . همان.

[٦٧] . دين پژوهى، ج ١، ص ٨٥.

[٦٨] . جامعه شناسى اديان، ص ١٧٢.

[٦٩] . همان، ص ١٧٨.

[٧٠] . جان هاسپرز، فلسفه دين، گروه ترجمه ى دفتر تبليغات اسلامى، ص ١٦.

[٧١] . محمد جواد لاريجانى، نقد و ديندارى و مدرنيسم، (تهران: انتشارات اطلاعات، ١٣٧٢)، ص ٣٥.

[٧٢] . محمد تقى مصباح يزدى، آموزش عقايد، ج ١، ص ٢٨.

[٧٣] . عبدالله جوادى آملى، شريعت در آينه معرفت، ص ٩٣.

[٧٤] . همان، ص ٩٣.

[٧٥] . ويژگى هاى ايدئولوژى اسلامى، ص ١٨.

[٧٦] . سوره ى توبه، آيه ى ٢٩.

[٧٧] . محمد حسين طباطبايى، الميزان، ج ٩، ص ٣٦٨.

[٧٨] . محمد تقى مصباح يزدى، آموزش عقايد، ج ١، ص ٢٩.

[٧٩] . ر، ك: شريعت در آينه معرفت، ص ٩٩; ختم نبوت، ص ١٣.andisheqom