کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٥٨

راه حل كانت

امانوئل كانت، فيلسوف آلمانى قرن هيجدهم، در كتاب هاى تمهيدات، و سنجش خرد ناب با روش تفكيك گستره ى علم و دين، به حل تعارض آن دو كانون معرفت، اقدام كرده است. كانت با ارايه ى ذهن شناسى و تفكيك نومن از فنومن يا عالم فى نفسه و عالم پديدارها، فلسفه ى استعلايى خود را عرضه كرد.

وى مقالات دوازده گانه و عنصر زمان و مكان را براى شناخت گزاره هاى علمى توان مند دانست; ولى در شناخت گزاره هاى غير محسوس و مادى، عقل نظرى را ناتوان خواند; امّا از آن رو كه نظام اخلاقى را وجدانى و ضرورى مى دانست، به خداوند و نفس و اراده ى انسان به عنوان اصول مسلم نظام اخلاقى اعتراف كرد و با اين نظام عقل نظرى و عملى، به تفكيك قلمروِ علم و دين اقدام كرد; وظيفه ى علم را كشف عالم طبيعت و وظيفه ى دين را راهنمايى و روشن گرى، ايثار اخلاقى و آرامش بيش تر و جامع تر و ضمانت اجرايى وجدانيات اخلاقى معرفى كرد و دين را در اعتقاد به خدا و اختيار و وجود نفس انسان منحصر ساخت.[٢٠]

راه حل كانت، علاوه بر نقد معرفت شناختى، از جهات ديگر نيز ناتمام است; از جمله صحيح ندانستن انحصار دين در ضمانت اجرايى اخلاق; زيرا دين در تمام شئون فردى و اجتماعى مستقيم يا غير مستقيم دخالت دارد و متون دين اسلام نيز با ديدگاه كانت ناسازگار است و در واقع اين گونه راه حل ها از سنخ تغيير دادن و جا به جا كردن رقيب است، و نشانيدن دين حداقلى به جاى دين واقعى است.

راه حل پوزيتيويست ها و فيلسوفان تحليل زبانى

برخى از فلسفه هاى معاصر، جهت چاره ى تعارض علم و دين، به زبان دين و علم پناه برده و با تفكيك گزاره هاى علمى و دينى، تعارض را حل نموده اند; براى نمونه مى توان به فلسفه ى پوزيتيويسم اشاره كرد كه گزاره هاى دينى را فاقد معنا تلقى كرده و تنها گزاره هاى تجربه پذير را معنادار دانسته است و با اين روى كرد، رقيب دين را از صحنه كنار زده و حل تعارض نموده است و يا فلسفه ى تحليل زبانى، كه با تفسيرهاى مختلف زبان دين، مانند نمادين و سمبليك خواندن آن يا تحليل كاركرد گرايى از آن، به حل تعارض پرداخته اند. بريث ويت نيز زبان دين را غير شناختارى و كاركرد اخلاقى براى گزاره هاى دينى دانسته است.[٢١]

بدين ترتيب، اگر زبان علم، واقع گرا و شناختارى و زبان دين، نمادين و غير شناختارى يا اسطوره اى باشد، در آن صورت تعارض ميان باورهاى دينى و دستاوردهاى علمى پديد نمى آيد. ما در گفتارهاى دهم و سيزدهم، به نقد و بررسى اين روى كرد پرداخته ايم و از تكرار آن در اين گفتار صرف نظر مى كنيم.

راه حل اگزيستانسياليست ها

اگزيستانسياليسم يكى از مكاتب فلسفى معاصر است كه نه تنها به دو نحله ى الهى و الحادى منشعب شده، بلكه به تعداد طرف داران آن، نسبت به پرسش هاى فلسفى و انسان شناختى پاسخ هاى متفاوت عرضه شده است.

كارل بارث، متفكر سوئيسى، قلمرو دين را در درمان دردهاى مشخصى منحصر مى نمايد و مسائل و مباحث علمى را از عرصه ى دين دور مى سازد و هم چنين رودولف بولتمان، ايمان به گزاره هاى دينى و مذهبى را براى مرتفع ساختن دلهره هاى انسانى و تشويش هاى روحى ضرورى مى داند; ياسپرس، انديشه ى خدا را براى جامعه و برقرارى نظم و هماهنگى لازم مى شمارد; مارتين بوبر، به تفكيك رابطه ى شخص با شخص و رابطه ى شخص با شىء و انحصار علم به رابطه ى دوم و دين به رابطه ى اوّل اقدام مى كند; و خلاصه اين كه با جدا انگارى گستره ى شريعت از گستره ى علم، به تعارض علم و دين پاسخ مى دهد.[٢٢]

به نظر نگارنده، تلقّى اگزيستانسياليست ها از دين و دين حداقلى، حتّى در دين مسيحيت هم ناتمام است; گرچه كاركردهاى دين از ديدگاه آن ها صحيح است. متون دينى، نقش مؤثرى در تبيين دين شناسى و گستره ى آن دارند; در ضمن، دين به رابطه ى شخص باشىء نيز مى پردازد و از عالم طبيعت نيز گزارش مى دهد.