کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٧٩

برخى چنين پنداشته اند كه معناى نفى ضرورت وجود صدف اين است كه هر كدام از صدف هاى اديان، انسان متدين را به گوهر مشترك مى رساند; مثلا با اعمال عشاى ربانى، نماز خواندن و سير و سلوك بودايى و برهمايى و ساير رفتارهاى دينى، رسيدن به گوهر مشترك امكان پذير است; بنا بر اين، تأكيد بر اين صدف ها نادرست و حتّى لغو و بيهوده است.

ولى اين پندار نه تنها با خاتميت كه جزء ضروريات دين اسلام است منافات دارد، بلكه با نسخ شرايع كه مورد پذيرش بيش تر اديان است نيز ناسازگار است; زيرا يكى از معانى نسخ شرايع، نسخ صدف هاست; نه نسخ گوهر مشترك و اين نسخ صدف ها از مقتضيات زمان سرچشمه گرفته است; بنا بر اين، گرچه رهبران مذهب كاتوليك براى نجات اديان غير مسيحيت جايگاه و شأنيتى قائل شدند، ولى لطف وافر و نجات كامل را منحصر در جست و جوى در سنت مسيحى مى دانند.

اشكال ديگر اين كه تفسير برخى از معتقدان اين روى كرد كه مبتنى بر فرض وحدت گوهرى اديان بود، مبتنى بر يك مبناى معرفت شناسى مى باشد و آن، تمايز بين واقعيت فى نفسه و واقعيت پديدارى است; به اين معنا كه واقعيت فى نفسه واحد است; ولى واقعيت آن چنان كه به ذهن پديدار مى شود تكثر دارد; پس بر اين مبنا مى توان گوهر دين را واحد و مشترك دانست; گرچه صدف ها يعنى راه هاى رسيدن به آن، به دليل سنّت ها، فرهنگ ها و زمينه هاى مختلف معرفتى متفاوت باشند.

بر اساس اين مبناى معرفت شناسى، مكتب پلوراليسم كه مبتنى بر فرض وحدت گوهرى اديان است، گرايش ايدئاليستى و نسبى گرايى پيدا مى كند; زيرا مكتب رئاليسم دو شرط، لازم دارد:

١ ـ تمايز بين ذهن و عين;

٢ ـ تطابق فى الجمله ى ذهن با عين.

در نتيجه، تمايز عمومى و كلى ميان واقعيت فى نفسه و واقعيت پديدارى جز نسبى گرايى چيز ديگرى را به ارمغان نمى آورد و لازمه ى آن نفى اصل واقعيت فى نفسه است.

٤.توجه به تجربه ى وحيانى مشترك در همه ى اديان

اين روى كرد، تجربه ى وحيانى و دينى است. تفسير اين روى كرد را افرادى چون پل تيليش، (paul tillich / ١٩٥٦ ـ ١٨٨٦.م) فيلسوف و متكلم پروتستان آلمانى، ارايه كرده اند. اين ره يافت از تجارب وحيانى همگانى كه مختص يك شخص يا يك دين نيست بهره مى گيرد.

به عقيده ى وى، در تجارب دينى بشر سه عنصر عمده در كار است كه عبارتند از عنصر راز گونه، عنصر عرفانى و عنصر پيامبرانه كه اگر اين سه عنصر هماهنگ و متحد شوند، چيزى به نام « دين روح عينى » فراهم مى آورند و اين همان مطلوبى است كه اديان در طلب اويند و در هر دين تاريخى، فقط بخشى از آن به ظهور رسيده است; پس، حجيت مطلق و منحصر به فرد، در هيچ دين خاصى وجود ندارد.[٤٨]

توضيح روى كرد مذكور اين است كه تجربه ى دينى به معناى ارتباط انسان با خداوند يا به بيان كلى تر، مواجهه ى انسان با امر قدسى است. اين نوع از تجربه، دقيقاً همانند تجربه هاى حس، سه ركن تجربه گر، متعلق تجربه و تفسير تجربه گر از مورد تجربه را داراست. قبل از ارزيابى اين روى كرد، لازم است به تفاوت ميان تجربه ى دينى و تجربه ى حسى بپردازيم.

تفاوت هاى تجربه ى دينى و تجربه ى حسى

تجربه ى دينى ديرياب است و بيش تر مواقع، براى نوادرى از انسان ها پديدار مى شود يا بهتر است گفته شود، كم تر كسانى آن را احساس مى كنند ولى در تجربه ى حسى عموم انسان ها توان دريافت آن را دارند.

تفسيرهاى تجربه ى دينى متفاوت اند و از طرفى ابزار مشترك و مورد اتفاقى در ميان همه ى اديان وجود ندارد تا با آن صحت و سقم تفاسير را به دست آورد. سرّ و راز اين نكته در اين است كه مفسّران تجربه هاى دينى در فرهنگ ها و سنّت هاى مخصوص سرزمين خود به سر مى برند و آن عوامل اجتماعى و محيطى، به گونه اى خاص در تفسير آن مفسّران اثر مى گذارد و به همين دليل، به تفاوت و اختلاف در تفاسير كشيده مى شود.