کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٧٨

پنجم، اين كه نگرش اجمالى به آيات قرآن، روشن مى سازد كه به هيچ وجه اعتقاد به شكّاكيت و نسبيّت، مورد پذيرش خداوند نيست و بنا بر اين در مقابل بهانه ى شكّاكان، از واژه ى « بيّنات » يعنى آيات روشن و واضح، استفاده مى شود. پس رسيدن به حقيقت، امكان پذير است. اين آيات را در سه دسته مى توان تقسيم بندى نمود:

الف. آياتى كه شكّاكان را به صراحت مورد سرزنش قرار مى دهد:

١ ـ (بَلِ ادّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْ آخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ);[٤٣]

آنان دانش خويش را در باره ى آخرت از دست گذاردند و در شك قرار دارند; بلكه در مورد آن نابينا هستند.

٢ ـ (وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَ لَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَفِي شَكّ مِنْهُ مُرِيب);[٤٤]

ما به موسى(عليه السلام)، كتاب را عطا كرديم، آن گاه در آن اختلاف كردند و اگر سخنى كه از جانب خدا پيشى گرفته است نبود، در ميان آن ها حكم نهايى مى شد و به درستى كه آن ها نسبت بدان در شكّ هستند.

ب. آياتى كه شكّ را در موارد خاصى ناروا مى داند:

(وَ إِذا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللّهِ حَقٌّ وَ السّاعَةُ لا رَيْبَ فِيها قُلْتُمْ ما نَدْرِي مَا السّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلاّ ظَنًّا وَ ما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ)[٤٥]

وقتى گفته مى شود وعده ى خدا حق است و در تحقق قيامت شك و ترديدى نيست، شما گفتيد ما قيامت را نمى فهميم و در باره ى آن گمان برده و نسبت به آن يقين نداريم.

ج. آياتى كه ادلّه ى انبيا را روشن و آشكار توصيف مى كند و شكّ شكّاكان را بىوجه معرفى مى نمايد:

(أَ لَمْ يَأْتِكُمْ نَبَؤُا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ قَوْمِ نُوح وَ عاد وَ ثَمُودَ وَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ لا يَعْلَمُهُمْ إِلاَّ اللّهُ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْواهِهِمْ وَ قالُوا إِنّا كَفَرْنا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ وَ إِنّا لَفِي شَكّ مِمّا تَدْعُونَنا إِلَيْهِ مُرِيب قالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِي اللّهِ شَكٌّ فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ);[٤٦]

آيا اخبار پيشنيان از قوم نوح، عاد، ثمود و ديگرانى كه بعد از آن ها بودند و جز خداوند كسى از حالشان باخبر نيست، به شما نرسيده است؟

رسولان و پيامبران آنان با آيات روشن و آشكار به سوى آنان مى آمدند ولى آن ها با دست دهانشان را مى بستند و يا با دست خود، جلو گفتار آنان را مى گرفتند و مى گفتند كه ما در آن چه شما ما را به آن مى خوانيد، شك و ترديد داريم. رسولان مى گفتند:

آيا در خداوندى كه آفريننده ى آسمان و زمين است مى توان شك كرد؟

٣.توجه به گوهرى واحد در همه ى اديان

افرادى چون شلايرماخر و كارل گوستاويونگ اين روى كرد را ارايه كرده اند و پاسخى گوهر گرايانه داده اند. اين ها ضرورت دين را در وجود گوهر دين پذيرفته اند. شلاير ماخر مى گويد:

تكثر اديان براى پديدار گشتن جامع و كامل وحدت متعالى دين ضرورت دارد; چرا كه هر دين خاصى بخشى از ذات و گوهر دين ازلى و ابدى را تجسم مى بخشد.

برخى ديگر چون هاكينگ[٤٧] بدون تأكيد بر خصايص اديان، مشتركات اديان را گوهر دين مى دانند. يونگ نيز كه بر خلاف فرويد موضع مثبتى در قبال دين اتخاذ مى كند، گوهر دين را بهداشت روانى انسان دانسته و از عناصر طبيعى زندگى بشر به شمار آورده است.

روى كرد سوم نيز گرفتار اشكالاتى است; اولين اشكال اين است كه به چه ضمانتى، اديان گوهر واحدى دارند و از چه طريقى گوهر واحد تمامى اديان را مى توان كشف كرد؟

اشكال دوم اين است كه اگر وجود صدف براى اديان ضرورت و تأكيد نداشته باشد، گوهر اديان نيز نمى تواند تداوم داشته باشد; به عبارت ديگر، گرچه تمايز صدف و گوهر اديان را بپذيريم، ولى نمى توان ضرورت وجود صدف را انكار كرد; زيرا هر انسان متدينى اگر قرار باشد به گوهر دين خود نايل آيد، به ناچار از طريق صدف به آن مى رسد و بنا بر اين، اين روى كرد به خواسته ى پلوراليسم تحقق نمى بخشد; زيرا هر دينى به ناچار به انحصار صدف خود فتوا مى دهد.