کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٧٦

پيشوايان و متفكّران اسلامى، خصوصأ اهل بيت(عليهم السلام) در باره ى مناظره و نحوه ى احتجاج، مطالب عميق و پر مغزى گفته اند و گاه در پاره اى مكاتب ومدارس خود، آن را به عنوان دانش، به شاگردان خود تعليم مى دادند. سعه ى صدر، اخلاق نيكو، جدال احسن، ترك دشنام به رقيب، تحمّل يك ديگر، احترام به اصول و عقايد مخالفان و حرمت جدال و مراء، گوشه اى از تعاليم اسلام است.

شيخ مفيد، در رساله ى «تصحيح اعتقادات الاماميه»، در پاسخ به فهم صدوق از رواياتى كه از جدل نهى كرده اند، بعد از تقسيم بندى جدل، به حق و باطل مى فرمايد كه جدل حق، مورد تشويق و تأييد قرآن و فرمان پيشوايان دين بوده است.

وى براى اثبات مدعاى خود، به آيات:

(وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ)[٢٤]

(وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلاّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ)[٢٥]

(قالُوا يا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا)[٢٦]

(أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ)[٢٧] استشهاد مى كند.[٢٨]

در فرهنگ و دستاوردهاى دينى اسلام، مراء و جدال غير احسن، مورد نهى و نكوهش قرار گرفته است و پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم)، ترك آن ها را واجب و شرط رسيدن به حقيقت ايمان و ورود به مراتب عالى بهشت شمرده است. انديشمندان اخلاق نيز اين صفات رذيله را جزء آفات زبان معرفى كرده اند.[٢٩]

معناى جدال غير احسن اين است كه حقّى به باطل يا باطلى به حقّ بدل گردد و بر باطل آشكار پا فشارى شود.

سيره ى عملى معصومين نيز جدال احسن و گفت و گوى نيكو بوده است; به عنوان نمونه بعد از جنگ صفين، وقتى يك مرد عرب از حضرت على(عليه السلام)در باره ى قضا و قدر سؤال مى كند، حضرت با حوصله ى تمام به پاسخ مى پردازد; به گونه اى كه عرب، به وجد آمده و در شأن و عظمت آن حضرت، اشعارى مى سرايد و يا در مسير جنگ، شخصى، مسائلى در باره ى توحيد مى پرسد و اصحاب، او را سرزنش مى كنند، ولى حضرت با كمال شرح صدر به پرسش او پاسخ مى دهد.

هم چنين در احتجاجات امام صادق(عليه السلام) است كه گاه ملحدان و زنادقه اى كه در مناظرات خود با اصحاب حضرت، به ستوه مى آمدند و يا از نحوه ى برخورد آن ها افسرده مى شدند، در وصف امام صادق(عليه السلام)مى گفتند كه ما هرگاه سؤال و اعتراض و شبهه اى داشتيم، نزد آن حضرت مى رفتيم و بدون ناراحتى، با آغوشى باز به پاسخ شبهات ما مشغول مى شد.

بدون شك، سعه ى صدر و تحمّل يك ديگر و حوصله ى استماع كلام رقيب و احساس همدلى از اسلامى ترين و منطقى ترين شرايط گفت و گوست كه متأسفانه در جامعه ى ما هنوز جايگاه خود را باز نكرده است; به همين جهت، گاهى جدال احسن به مراء و جدال غير احسن بدل مى شود.

نكته ديگرى كه در زمينه ى گفت و گو و مناظره و جدال از قرآن مجيد استفاده مى شود، تأكيد بر جدال از روى علم و آگاهى است; يعنى پس از تحقّق بيّنه و علم و كشف حقّ، بايد به سراغ مناظره رفت.

در اين جا لازم است به برخى از آيات مربوط به جدل و كيفيت بحث و مناظره اشاره كنيم:

١ ـ (وَ لا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ فَيَسُبُّوا اللّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْم);[٣٠]

دشنام ندهيد به آنان كه جز خدا را مى خوانند تا دشنام ندهند خدا را ستم گرانه به نادانى.

٢ ـ (وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللّهِ بِغَيْرِ عِلْم وَ يَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطان مَرِيد);[٣١]

و برخى از مردم در باره ى خدا، بدون هيچ علمى، مجادله مى كنند و از هر شيطان سركشى، پيروى مى نمايند.

٣ ـ (وَ جادَلُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ);[٣٢]

و به باطل جدال نمودند تا حقيقت را با آن پايمال كنند.

٤ ـ (يُجادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَيَّنَ);[٣٣]

با تو در باره ى حق ـ بعد از آن كه روشن گرديد ـ مجادله مى كنند.

٥ ـ (يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَ تَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ);[٣٤]

اى اهل كتاب! چرا حق را با باطل در مى آميزيد و حقيقت را كتمان مى كنيد، با اين كه خود مى دانيد؟

٦ ـ (فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ);[٣٥]