کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٧٥

١.گفت و گوى بين الأديان

اين ديدگاه، نمايندگانى چون جان هيك، نينيان سمارت[١٤] ويلفرد كنت ول سميت[١٥]، رايموند و پانيكار[١٦] دارد. اين گروه بر آن اند كه به سود هيچ دين تاريخى خاصى، نبايد دعاوى انحصارگرانه داشت; بلكه محقّق در مقام مطالعه و تحقيق در اديان و مذاهب گوناگون بيش از هر چيز بايد نوعى شرح صدر و احساس همدلى داشته باشد.

بايد توجه داشت كه احساس همدلى در گفت و گوها، نه تنها باعث زوال خلوص عقيدتى پيروان اديان نمى شود، بلكه بر غنا و عمق فرهنگ دينى آن ها مى افزايد.[١٧]

به نظر مى رسد كه اين روى كرد به تساهل و مسامحه نزديك تر است تا به يك بحث فلسفى و كلامى; به عبارت ديگر، اين ديدگاه، يك نوع روى كرد اخلاقى و روان شناختى است، نه يك ره يافت فلسفى ـ كلامى.

مشكل ما اين است كه آيا همه ى متدينان و مؤمنان مى توانند به سعادت و حقيقت برسند يا سعادت و حقيقت منحصراً از آن دين و يا مذهب خاصى است؟

روى كرد گفت و گوى بين الأديان، گرچه به حال برخى از متدينان مفيد است و باعث غناى معرفت دينى و حتّى تقريب بين اديان و مذاهب مى شود و نوعى همدلى و شرح صدر براى مباحثه كنندگان و زوال تشنج اجتماعى براى متدينان به ارمغان مى آورد، ولى هيچ گاه اختلافات را از صحنه ى معرفت دينى بر نمى چيند و در نهايت، سؤال بى پاسخ باقى مى ماند.

تفاسير گوناگون از روى كرد اول

روى كرد گفت و گوى بين الاديان، به سه گونه قابل تفسير است:

تفسير نخست، آن است كه متدَيّنان با روشى عقلى و منطقى و خردپذير، بايد به بررسى اصول دينى تمام اديان بپردازند و با ضوابط معرفت شناسى و منطقى، به ساير اديان، گوش فرا دهند تا به دين صحيح تر نايل آيند.

اين روى كرد، از نظر قرآن كريم كاملا پذيرفته شده است و حق تعالى با صراحت تمام مى فرمايد:

(فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ);[١٨]

پس بشارت ده به آن بندگان من كه به سخن، گوش فرا مى دهند و بهترين آن را پيروى مى كنند. اينان اند كه خدايشان راه نموده و اينان اند همان خردمندان.

در جاى ديگر، تقليد كوركورانه ى مشركان از آباء و اجداد را مورد انكار و نكوهش قرار مى دهد و مى فرمايد:

(وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَ لا يَهْتَدُونَ)[١٩]

يعنى چون به آن ها گفته شود كه از آن چه خدا نازل كرده است، پيروى كنيد، مى گويند:

نه، بلكه از چيزى كه پدران خود را بر آن يافته ايم، پيروى مى كنيم.

آيا هر چند پدرانشان چيزى را درك نمى كرده و به راه صواب نمى رفته اند باز هم در خور پيروى هستند ؟

شايد بتوان آياتى را كه تعقل، تدبّر و تفكّر را مورد تأكيد و سفارش قرار داده اند، به اصول اديان نيز حمل كرد. در اين آيات آمده است:

(لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ)[٢٠]

(لِقَوْم يَعْلَمُونَ)[٢١]

(يَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ)[٢٢]

(إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ)[٢٣]

البته كليه ى گزاره هاى دينى را نمى توان با ملاك هاى بشر، اثبات يا ابطال كرد و برخى از آن ها از دايره ى اثبات و ابطال ما خارج اند. اين دسته از قضايا، منزلت و رتبه اى بعد از گزاره هاى ريشه اى و اصولى دارند و نوعاً گزاره هاى جزئىِ بين الاديان را تشكيل مى دهند.

تفسير دوم، تبادل نظر و گفت و گوى بين الاديان، از منظر روان شناسى و جامعه شناسى است، بدين معنا كه متدّينان و مذاهب مختلف، با احساس همدلى و شرح صدر، براى تقريب قلبى و باطنى با يك ديگر به گفت و گو بنشينند و با تسامح براى زوال تشنج هاى اجتماعى، حلقه هايى ترتيب دهند، گرچه هيچ گاه به نتايج يك سان معرفت شناختى نايل نيايند.