کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٧٤

به تعبير و پيشنهاد كارل رانر(kalahne ) كسانى را كه صادقانه خداجو هستند و اهل اديان ديگرند، مى توان مسيحيان بى نام ناميد.[٨]

يك مسلمان نيز مى تواند اسلام را يگانه حق به شمار آورد و مسيحيان و يهوديان را مسلمانان بدون عنوان بخواند به همين ترتيب، يك يهودى، ديگران را يهوديان بدون عنوان و يك هندو، ديگران را هندوهاى بدون عنوان خواهد خواند. هر كس مى تواند مدعى شود كه دين خودش دين مطلق و بر حق است; هر چند كه در ساير اديان نيز حقايق مهمّى وجود دارد.[٩]

ج) پلوراليسم دينى

روى كرد پلوراليسم دينى، سومين تفسير تنوع اديان است كه با استمداد از مبانى كلامى، معرفت شناختى و اجتماعى هم چون وحدت گوهر اديان، تجربه ى دينى، تعدد حقيقت، مراتب و ذوبطون بودن حقيقت، تكافؤ ادلّه، تفكيك نومن از فنومن و نسبيت معارف، به تساوى اديان و مذاهب در بهره مندى از حقيقت و سعادت و هدايت فتوا داده است.

در واقع، پلوراليسم يا كثرت گرايى دينى، تفسيرى است از تعدد و تنوع اديان نسبت به رستگارى اخروى و حق يا باطل بودن آن ها و بدان معناست كه گرچه حقيقت در نفس الامر و واقع واحد و ثابت است، ولى آن گاه كه حقيقت واحد در دسترس فكر و انديشه و تجربه ى دينى بشر قرار مى گيرد به تكثر رنگين مى شود و از آن جهت كه همه ى آن ها به نحوى به حقيقت دسترسى پيدا مى كنند، در نجات و رستگارى شريك اند.[١٠]پلوراليسم دينى بر مبانى متعددى كه در معرض ترديد قرار دارند استوار است.

مهم ترين مبانى كلامى پلوراليسم دينى

١) تبديل دين به تجربه ى دينى و جانشين ساختن دين دارى عرفانى به جاى دين كه سيره ى علمى شلاير ماخر در الهيات اعتدالى است.

٢) سمبليك و نمادين دانستن زبان دين كه از هداياى پل تيليش است و با اوصاف قرآن از جمله هدى للناس، بينات، بصائرللناس سازگارى ندارد.

٣) تفكيك گوهر و صدف دين و گوهر دانستن قرب به خدا يا پاره اى از گزاره هاى اخلاقى يا تجربه ى دينى و تفسير گزاره هاى دينى به عنوان صدف دين و اعتنا نكردن به آن ها، يكى ديگر از مبانى كلامى پلوراليسم دينى است.

جان هيك در اين باره مى نويسد:

« به نظر من، فردى كه به عنوان مثال، برخلاف من معتقد است كه عيسى پدرى بشرى داشت، احتمالا در اشتباه است اما من در عين حال، متوجه اين نكته نيز هستم كه شايد آن فرد از من به خداوند نزديك تر باشد. اين توجه، بسيار مهم است; زيرا باعث مى شود كه داورى هاى متفاوت تاريخى چندان مورد تأكيد قرار نگيرند و از اهميت آن ها بسيار كاسته شود ».[١١]

٤) پاره اى از طرف داران پلوراليسم دينى با غير شناختارى بودن و غير واقع نمايى زبان دين، رقابت اديان را منتفى ساختند و بر اين باور بودند كه گزاره هاى اديان در حيات دينى خاص خود معنا دارند; بنا بر اين، رقيب دانستن اديان و يا حق و باطل خواندن آن ها ناتمام است; زيرا حق و باطل بودن اديان، به معناى مطابقت و عدم مطابقت آن ها با واقع نيست; بلكه حقانيت به معنى تحول بخشى و تأثير گذاشتن در انسان ها است.

اگر دينى در حيات آدمى تأثير بگذارد معنادار است. و اما مهم ترين مبانى معرفت شناختى پلوراليسم دينى ارمغان نوين كانت يعنى تفكيك نومن از فنومن و ايجاد شكاف عميق ميان معرفت و واقعيت و عالم نمودها از عالم بودها يا اشيا فى نفسه و پديدارها است كه به تفكيك دين از معرفت دينى و نفى معيار تشخيص صحت و سقم گزاره هاى دينى نيز انجاميده است.

روى كردهاى پلوراليسم دينى

پلوراليسم دينى، با روى كردها و قرائت هاى متعددى مطرح گرديده است. بسيارى از اين روى كردها را آقاى پروفسور ريچارد زگلين[١٢] رئيس دپارتمان تحقيقات دينى در دانشگاه استرلينگ، در كتاب « به سوى يك الهيات چند دينى »[١٣] جمع آورى كرده است.

اين كتاب در مقاله اى توسط يكى از اساتيد حوزه و دانشگاه، در شماره ى اول فصل نامه ى حوزه و دانشگاه معرفى گرديد و اين نوشتار، بيش تر ناظر به همان مقاله است; گرچه به ديدگاه هاى برخى از انديشمندان داخلى و خارجى نيز توجه شده است.