آرى اگر با معرفت يقينى جديدى رو به رو شديم، مى توانيم از آن به عنوان قرينه ى عقلى بهره گيريم; ولى علوم عصر به طور عمده از اين سنخ نيستند; به ويژه علوم انسانى كه از مكتب هاى مختلف غير تجربى و متافيزيكى بهره مى گيرند و نحله هاى مختلف در جامعه شناسى، روان شناسى، اقتصاد و... پديد مى آورند. حال اگر بخواهيم از علوم عصر به عنوان پيش دانسته هاى تطبيقى و تحميلى استفاده كنيم و درك دينى را همه روزه متأثر از علوم عصر و مستمند به آن ها كنيم و مدلول دينى را با تئورى علمى سازگار نماييم، با توجه به انديشه هاى متعدد و متعارض علمى در زمان واحد، بايد معرفت هاى دينى متعدد و متعارضى را به قرآن و سنّت نسبت دهيم; آن گاه در زمان واحد اسلام ماركسيستى (مستمند و متأثر از جامعه شناسى ماركس) و اسلام سرمايه دارى (مستمند و متأثر از جامعه شناسى ماكس وبر) و اسلام فرويدى (مستمند و متأثير از روان شناسى فرويد) و... داشته باشيم.

و هم چنان كه سروش ادعا نموده است، عصرى بودن فهم دينى، پيش از آن كه توصيه ى ايشان باشد، توصيف است. آرى! متأسفانه در تاريخ فهم و تفسير دينى، اين آفت تفسيرى، فراوان بوده است كه به جاى تفسير كلام خدا به تطبيق كلام بشر اقدام كرده و قرآن را گرفتار تأويل هاى غلط نموده اند و مرحوم علامه ى طباطبايى در مقدمه ى جلد اوّل الميزان، ضمن بيان نحله هايى كه آسيب زده ى اين آفت شده اند، خوانندگان را از آن پرهيز داده است;[٤٨] ولى مؤلّف قبض و بسط، مخاطبان خود را بدان توصيه مى كند.

انحراف اين توصيه نيز بر اهل تفسير آشكار است.

[١] . عبدالكريم سروش، قبض و بسط تئوريك شريعت، چاپ سوم، ص٣٤٧.

[٢] . همان، ص ٢٠١.

[٣] . همان، ص ٥٠١.

[٤] . همان، ص ٣٤١.

[٥] . همان، ص ١٧٨.

[٦] . همان، ص ص ١٦٧ ـ ٢٩٤ ـ ٢٩٦.

[٧] . همان.

[٨] . همان، ٣٤٤ ـ ٣٤٥.

[٩] . سوره ى آل عمران، آيه ى ١٠٣.

[١٠] . عبدالكريم سروش، مجله ى كيان: درك عزيزانه ى دين، شماره ى ١٩، سال چهارم، ص ٣.

[١١] . قبض و بسط تئوريك شريعت، ص ٢٩٦.

[١٢] . همان، ص ص ٢٩٧ ـ ٢٩٦.

[١٣] . همان، چاپ سوم ص ٢٠٣.

[١٤] . همان، ص ١٨١.

[١٥] . عبدالله جوادى آملى، شريعت در آيينه معرفت، (مركز نشر فرهنگى رجاء، چاپ اول، ١٣٧٢)، ص ٥٠ ـ ٤٩.

[١٦] . قبض و بسط تئوريك شريعت، مقدمه، ص ٤٠.

[١٧] . همان، ص ١١٦.

[١٨] . همان، ص ٥٣.

[١٩] . همان، ص ١٨١.

[٢٠] . همان، ص ٢٤٨.

[٢١] . همان، ص ٢٠٦.

[٢٢] . همان، ص ٩ ـ ٢٤٨.

[٢٣] . همان، ص ٣٩٢.

[٢٤] . همان، ص ٣٨٦.

[٢٥] . همان، ص ٣٦٠.

[٢٦] . همان، ص ٣٧٠.

[٢٧] . همان.

[٢٨] . همان، ص ١٦٧.

[٢٩] . همان، ص ١٦٨.

[٣٠] . همان، ص ١٧١.

[٣١] . همان، ص ١٧٢.

[٣٢] . سوره ى بقره، آيه ى ٢٧٥.

[٣٣] . همان، ص ٢٢٠.

[٣٤] . همان، ص ٢٢٢.

[٣٥] . همان، ٢٢٥.

[٣٦] . صادق لاريجانى، معرفت دينى، ص ٤١.

[٣٧] . قبض و بسط تئوريك شريعت، ص ٤١٥.

[٣٨] . معرفت دينى، ص ص. ٤٠ ـ ٤٣.

[٣٩] . قبض و بسط تئوريك شريعت، ص ٧ ـ ٥١٤.

[٤٠] . همان، ص. ٢ ـ ٥١٩.

[٤١] . براى اطلاع بيش تر ر. ك: درآمدى به منطق جديد، دكتر ضياء موحد، ص ١٢٤ ـ ١٢٥.

[٤٢] . قبض و بسط تئوريك شريعت، ص ٤٨٥.

[٤٣] . شريعت در آينه معرفت، ص ٢٧١ ـ ٢٧٣.

[٤٤] . قبض و بسط ئوريك شريعت ، ص ١٢٠ .

[٤٥] . همان، ص ص ٩ ـ ١٢٨

[٤٦] . همان، ص ص ١٤٧ ـ ١٣٨.

[٤٧] . همان، ص ص ٤٨٧ ـ ٤٨٨.

[٤٨] . ر. ك: گفتار سوم، روش شناسى دين پژوهى.andisheqom