کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٣٦

و اما اين كه چرا اين گونه دخالت ها به نحو ضابطه مندترى از سوى حق تعالى انجام نمى گيرد، شايد به جهت مصلحتى است كه علم نامحدود الهى از آن آگاه است و فهم ناقص ما بدان دست نمى يازد و هم چنين شايد از آن رو است كه معجزه ى ضابطه مند و مستمر، با نظام احسن سازگار نباشد; نظام طبيعى كه به عنوان گذر گاه مى خواهد خود را به جهان آخرت منتقل نمايد.

نتيجه گيرى

l عقل و دين، دو موهبت و نعمت گران بهاى الهى براى بشريت هستند و كرامت آدمى در تكريم و تعظيم آن دو ارزش الهى است. اقبال به يكى و ادبار از ديگرى و جدا انگارى و افتراق ميان آن ها، پى آمدهاى خسارت بار و جبران ناپذيرى را به دنبال دارد.

تكيه به عقل صرف و پرهيز از دين، باعث طغيان انسان و بى مهار شدن نفس مى شود. بى هويتى و سرگشتگى و بحران انسان معاصر نيز زاييده ى خردورزى افراطى جهان معاصر است; بر اين اساس، برخى از انديشمندان مغرب زمين، عصر حاضر را عصر اضطراب (age of anxiety) ناميده اند.[٥٧]

به قول آرتور كوستلر:

«انسان قرن بيستم يك روان پريشِ سياسى است; چرا كه براى پرسش از معناى زندگى، هيچ پاسخى را نمى يابد»;[٥٨]

از طرف ديگر، دين فارغ از عقل، يا گرفتار بى فهمى مى شود و يا در انواع خرافه ها و تحريف ها آلوده مى گردد و در نهايت، در چنبره ى جمود و تحجر و تعصب گرفتار مى شود; بنا بر اين، دفاع معقول از دين، تنها طريق صحيح است كه هم نشينى و تعاون، دو خورشيد الهى را طلب مى كند.

زبان دين، هم چنان كه در گفتار سيزدهم ـ زبان دين ـ خواهد آمد، زبان شناختارى است و گستره ى دين نيز به هست ها و نيست ها، بايدها و نبايدها يا گزاره هاى اِخبارى و گزاره هاى انشايى منشعب مى شود.

دسته ى نخست از گزاره هاى دينى نيز از عالم طبيعت و عالم مجردات حكايت مى كنند و اما مدلول معرفت دينى به سه دسته ى نصوص، ظواهر و تأويلات تقسيم پذير است.

عقل در مكاتب مختلف، از مدل هاى گوناگونى تشكيل شده است; براى نمونه، اگر چه فيلسوفان غربى به دو دسته ى عقل گرايان و تجربه گرايان تقسيم مى شوند ولى عقل گرايان از مدل يك سان عقلى برخوردار نيستند; مدل هاى عقل گرايى دكارت، اسپينوزا، لايب نتيز، كانت و هگل كاملا متفاوت اند.

عقل آدمى با همه ى ارزش و عظمتى كه دارد، در دامنه ى محدودى به سر مى برد; گرچه در معرفت دينى، نفش اساسى دارد و در اثبات حقّانيّت وحى و ضرورت بعثت پيامبران و تحليل عقلى مفاهيم دينى و تفسير گزاره هاى دينى تواناست ولى در درك همه ى حقايق به ويژه عالم وراى طبيعت ناتوان است.

دين نه تنها در محدوده ى ناتوانى عقل، نقش ايفا مى كند بلكه در دايره ى توانايى عقل كه بهاى سنگينى را مى طلبد و يا عقول دچار اختلاف و چالش مى شوند نيز حضور مى يابد. بحران اخلاق، خانواده، محيط زيست، امنيت و ده ها محروميت ديگر زاييده ى آزمون هاى جبران ناپذير بشرى است كه اگر بشريت از ابتدا به دين رو مى آورد، اين بحران ها پديد نمى آمدند.

قياس تاريخ مسيحيت و اسلام و سريان پى آمدها و تبعات جهان مسيحيت به جهان اسلام، كاملا مع الفارق است; زيرا دين مسيحيت در اثر آموزه هاى خرد ستيز و تناقض هاى درونى و تهافت هاى متون مقدس، مطعون و منفور واقع شده و به جهت انزواى كامل از صحنه ى اجتماعى فاصله گرفته است.

علم و عقل در آموزه هاى مسيحيت مذموم و مفاد مسيحيت غير عقلانى تلقى مى شد; البته سخن ما در باره ى مسيحيت حقيقى نيست; بلكه مسيحيت موجود، موضوع بحث است كه سنديّت تاريخى متون مقدسش، مخدوش و عملكرد عالمان و كشيشان آن هم مذموم و تعليماتش تحريف شده است.

بر اين اساس، تفكيك عقل و دين و نقد عقل نظرى كانت و نفى دلايل اثبات وجود خدا و نگاه كاركرد گرايانه ى پراگماتيست ها و خدا شناسىِ طبيعىِ دئيست ها و نفى خدا شناسى وحيانى، ايمان گرايى كى يركگارد و غير عقلانى خواندن مفاد مسيحيت توسط شلاير ماخر و مرگ خدا توسط نيچه در مغرب زمين ظهور يافت; ولى در دين اسلام، عقل از اهميت خاصى برخوردار بود.

توصيه هاى فراوان قرآن و سنت به عقل گرايى و نيز عقلانى بودن مفاد دين اسلام، نسبت دين اسلام و عقل را محكم تر مى نمود.

شناخت آيه اى (نشانه اى) در قالب استنباط علمى و فلسفى، بيش از چهار صد بار مورد تأكيد قرآن قرار گرفته است.

(أَ فَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها وَ زَيَّنّاها...)

(وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّرات)