کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٢٤

ب. روى كرد برون دينى و نقد آن

روى كرد برون دينى با مدل هاى مختلفى ارايه شده است; مدل نخست، روش عقلى و فلسفى است كه با استدلال هاى منطقى و عقلى به اثبات باورهاى دينى مانند اثبات وجود خدا، ضرورت بعثت پيامبران، لزوم حيات اخروى و مانند آن مى پردازد.

بيش تر متكلمان اماميه و معتزله، سهم مهمى براى عقل در انديشه ى دينى قائل بودند; البته اشاعره نيز از عقل بهره مند مى شدند ولى در نهايت، عقل را تابع شريعت معرفى مى كردند.

معتزليان به لحاظ روش شناختى به دو دوره تقسيم مى شوند:

دوره ى كلام معتزلى غير فلسفى كه نزديك به يك قرن و از زمان ظهور مذهب اعتزال در نيمه ى اول قرن هشتم ميلادى تا زمان ترجمه ى آثار فلسفى يونان دوام يافت. معتزليان در اين دوره از روش قديمى قياس يعنى تمثيل منطقى و قياس فقهى استفاده مى كردند.

دوره ى دوم كه با ترجمه ى آثار فلسفى يونان آغاز گشت، معتزليان را به دو روش جديد استدلال نيز آگاه ساخت:

يكى روش قياس منطقى بود و ديگرى كاربرد تازه اى از روش قياس يا تمثيل قديم.[١١]

متكلمان شيعه، گرچه دچار افراط گرايى معتزلى در استقلال بخشيدن مطلق به عقل نشدند ولى بر اهميت و حجيت ذاتى آن تأكيد نمودند.

شيخ مفيد در اين باره مى نويسد:

«علماى اماميه بر اين مطلب اتفاق نظر دارند كه عقل همواره در علم و نتايجش نيازمند نوعى سمع ]وحى و شريعت الهى [بوده است تا عاقل را بر چگونگى استدلال آگاه سازد; لذا از آغاز پيدايش تكليف در عالم، وجود يك رسول لازم بوده است، بر خلاف معتزله كه بر آن اند كه عقل جداى از سمع مى تواند كسب علم كرده و به نتايج خود نايل آيد».[١٢]

سيد مرتضى علم الهدى نيز در اهميت عقل مى گويد:

«ممكن است كه خداوند تبارك و تعالى پيامبران خود را براى تأكيد بر احكام و مقتضيات عقل فرستاده باشد... و اگر كسانى بگويند: در اين صورت، آن چه در عقل هست بى نياز از ارسال رسل مى باشد; پس بعثت پيامبران و معجزات آن ها ضرورتى ندارد و بيهوده است; پاسخ گوييم: هيچ بعيد نيست كه خداى تعالى مى داند كه اگر به آن چه در عقول هست دعوت كرده و به واسطه ى پيامبران تأكيد نمايد، اين تاًكيد باعث مى شود تا كسانى كه قبلا بر حكم عقل گردن نمى نهادند، به اطاعت وادار شوند...; پس بعثت انبيا(عليهم السلام)هم لطف است و هم دعوت به آن چه در خود عقل است».[١٣]

ابن رشد، فيلسوف مسلمان اندلسى نيز معتقد است كه شرع مقدس اسلام، تأمل و نظر عقلى را واجب دانسته است و نظر عقلانى همان قياس برهانى است.[١٤]

به نظر نگارنده، خطاى معتزله و فلاسفه و برخى متكلمان شيعه در اين است كه گرچه عقل و روش تعقلى در عرصه ى دين پژوهى لازم است ولى آنان در عمل، گرفتار مدل و نظام خاص فلسفى و كلامى شده اند; به همين دليل، به راحتى به تأويلات قرآنى دست مى زدند; يعنى تنها از روش عقلى كمك نمى گرفتند بلكه از نظريات فلسفى نيز بهره مى بردند.

مدل دوم روش برون دينى، روش كاركرد گرايى است كه به طور عمده در روان شناسى دين و جامعه شناسى دين مورد استفاده قرار مى گيرد. اين روش بدون توجه به صدق و حقّانيت گزاره هاى دينى به بيان فوايد و آثار و كاركردهاى باورهاى دينى مى پردازد.

اين نگرش جديد به دين كه به صورت مستقل در اين كتاب بدان پرداخته شده است، گرچه مفيد و ارزش مند است ولى در پژوهشِ تمام عرصه هاى دين ناتوان است; زيرا چه بسا آثار برخى از باورهاى دينى على رغم حقّانيّت آن ها، بر مؤمنان كشف نشده باشد.

مدل سوم، روش برون دينى دين پژوهان، بهره گيرى از موافقان و مخالفان دين است و اين كه چرا متدينانْ به دين اقبال مى كنند و مخالفان از دين ادبار مى نمايند. اين روش به لحاظ تجربى قابل توجه است ولى توان اثبات و تحقيق پذيرى را ندارد و حقّانيّت يا بطلان گزاره ى دينى را بر مخاطبان كشف نمى كند.

مدل چهارم، روش انسان شناسى تجربى است كه با مطالعه ى نيازهاى آدميان و نقش علوم بشرى در رفع آن ها به كشف عرصه ى دين و نيازهاى دينى دست مى يابد آن گاه با همين روش به پژوهش هاى دينى اقدام مى كند.[١٥]

اين روش، ناتمام است; زيرا تجربه، نه توان كشف تمام نيازهاى آدمى را دارد و نه مى تواند صد در صد توانايى علوم بشرى در رفع آن نيازها را به دست آورد.

ج. روش جمع درون دينى و برون دينى

اين روش نيز داراى مدل هاى مختلفى است: مدل نخست آن است كه در كنار كتاب و سنت، مراجعه به عقل و استدلال عقلى را پيشنهاد مى دهد و تركيب عقل و نقل را مطرح مى سازد.

مدل دوم، روش مكتب تفكيك خراسان است كه ضمن پذيرش هر سه روش قرآن و عرفان و برهان، در عرصه ى دين پژوهى، به تفكيك هر سه روش از يك ديگر تأكيد دارد تا معارف و شناخت هاى خالص قرآنى، فلسفى و عرفانى به دست آيد و ازمعارف و شناخت هاى مُمتِزج قرآنى ـ عرفانى، قرآنى ـ فلسفى و... پرهيز مى كند.[١٦]