کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٢١٩

عرضه هاى مختلف اخلاق، اعم از فردى و اجتماعى، ثابت ها و متغيّرها مسائل روحى و روانى گوياست.
*ب.* با بهره گيرى از مباحث هستى شناختى و انسان شناختى قرآن و روايات، مباحث مربوط به اخلاق توصيفى
نيز قابل استخراج است.
*ج.* مبانى ارزش هاى اخلاقى نيز از متون دينى قابل حصول است.
*چالش هاى رابطه ى دين و اخلاق*
رابطه ى دين و اخلاق در جوامع كنونى دچار چالش هايى شده است كه در اين قسمت به تبيين و توضيح تعدادى
از آن ها خواهيم پرداخت.
*١. عدم التزام به اخلاق دينى*
اخلاق دينى در جوامع دينى گسترش نمى يابد و به همين دليل، بسيارى از متدينان، التزام عملى به اخلاق
دينى ندارند. دروغ گويى، نداشتن وجدان كارى، رشوه خوارى و ده ها نمونه ى ديگر از اين قبيل، در جوامع
اسلامى، بر اين مدعا دلالت دارد.
اين بحران اخلاقى كه در چالش نخست ذكر شده است، بسيار جان سوز و دردناك است و نگارنده از مشاهده ى آن
در برخى جوامع، رنج فراوان برده است; ولى بايد توجه داشت كه *اولا*، اين حادثه كليت و عموميت ندارد و
همه ى جوامع اسلامى را شامل نمى شود علاوه بر اين كه برخى جوامع لائيك و سكولار نيز از پى آمدهاى
فجيع بى بند و بارى و بى اخلاقى رنج مى برند; *ثانياً*، التزام عملى نداشتن به الزامات اخلاقى،
معلول عوامل فراوانى است كه بايد به آن ها با دقّت عنايت داشت و ارتباطى با اخلاق دينى ندارند; از
جمله ى آن عوامل، مى توان به فقدان شأن اجتماعى و حقوقى براى اخلاق، نگاه تكريم آميز نداشتن به علم
اخلاق، تحويل اخلاق به عرفان در پاره اى از عارفان اسلامى، نگاه تك بُعدى به دين، حاكميت علم سكولار
در محافل دانشگاهى، بحران تعارض سنّت و مدرنيسم و بحران هويت در اثر نفوذ فرهنگ بيگانه اشاره كرد.
*٢. تضاد در اخلاق دينى*
اخلاق دينى به جهت تعدّد اديان، گرفتار احكام متفاوت و متضاد و متشتت مى گردد; به همين دليل، حاكميت
اخلاق سكولار بر اخلاق دينى ترجيح دارد.
اين چالش نيز قابل حل است; براى اين كه *اولا*، اخلاق سكولار نيز از روى كردها و ره يافت هاى مختلفى
برخوردار است و به احكام اخلاقىِ متعارض منجر مى شود. اين روى كردها تنها در نفى اخلاق دينى
مشترك اند; *ثانياً*، در جوامع دينى مى توان بر اساس اكثريت قاطع متدينان به يك دين خاص، اخلاق دينى
را حاكم قرار داد و از تشتت و تهافت جلوگيرى كرد; *ثالثاً*، در جوامعى كه اكثريت قاطعى وجود ندارد،
مى توان از مشتركات اخلاقى اديان مختلف بهره گرفت.
*٣. ترجيح اخلاق سكولار بر اخلاق دينى*
اخلاق سكولار، بر اساس مبانى اومانيسم، حق مدار و تأمين كننده ى مصالح افراد و جامعه است; ولى اخلاق
دينى تنها به تكاليف ميان عبد و مولا توجه دارد.
اين اشكال نيز بى مهرى به دين را نشان مى دهد; چرا كه حقوق بدون تكاليف و الزامات، تحقق پذير نيستند
و تفكيك اين دو در عالم واقع امكان پذير نيست; علاوه بر اين، فقه و اخلاق اسلامى، مشتمل بر حقوق و
تكاليف متعدد است و تكاليف اسلام نيز مبتنى بر مصالح واقعى انسان ها وضع گرديده است.
*٤. عدم پاسخ گويى اخلاق دينى به مقتضيات زمان*
اخلاق دينى براى جهان متغيّر، احكام خاصّى ندارد و احكام ثابت اخلاق دينى نيز جواب گوى مقتضيات
زمان نيست.
پاسخ اين شبهه اين است كه *اولا*، با فرض ثابت هاى اخلاقى، اخلاق دينى، جواب گوى نيازهاى اخلاقى
ثابت است و اين شبهه مطلقاً با اخلاق دينى منافات ندارد; *ثانياً*، هم چنان كه احكام اسلام در عرصه ى
فقه به احكام ثابت و متغيّر تقسيم مى گردند و به نيازهاى ثابت و متغيّر فقهى مردم پاسخ مى دهند،
احكام اخلاقى نيز به احكام انعطاف پذير و انعطاف ناپذير منشعب مى شوند; به همين دليل در روايات،
آداب از فضايل تفكيك شده اند.