کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٢٠٦

غايت گرايان، احكام اخلاقى را كاملا مبتنى بر آثار و نتايج عمل معرفى مى كنند و بر اساس آن به خوب و بد يا بايد و نبايد افعال حكم مى رانند; حال آن نتايج، سودمندى عمل اخلاقى براى شخص عامل باشد، يا لذّت گرايى و يا امر ديگرى براى فرد يا جامعه.

اين نظريات به طور عمده، از سوى تجربى مسلكانى مانند هيوم، بنتام و استوارت ميل مطرح گرديده است; البتّه كسانى كه در زمينه ى ملاك بايد و نبايدهاى اخلاقى، از سازگارى داشتن گفتارهاى اخلاقى با كمال آدمى و قرب الهى و يا بعد علوى انسان، سخن گفته اند نيز به نحوى در نظريات غايت گرايانه جا مى گيرند.

در مقابل آن ها نظريات وظيفه گرايانه (deontological) مطرح اند كه درستى و نادرستى يا بايستى و نبايستى عمل را بر نتايج و غايات و آثار آن بار نمى كنند; بلكه معتقدند كه عمل ويژگى هايى دارد كه نفس خوب و بد و بايد و نبايد بودن عمل را نشان مى دهد; كانت و پريچارد، از نمايندگان برجسته ى اين مكتب اند.

حال كه اين دو دسته روى كرد، در ملاك گفتارهاى اخلاقى روشن گشت، توجه مؤلّف مقاله ى دين اقلى و اكثرى به دو نكته لازم است:

اولا

تقسيم بندى اخلاق به اخلاق خادم و مخدوم، بر مبناى نظريات غايت گرايانه صحيح است و اگر كسى نظريات وظيفه گرايانه را بپذيرد، به هيچ وجه اين تقسيم را نخواهد پذيرفت;

ثانياً

تحوّل و نسبيت ارزش هاى خادم بر مبناى سود گرايى و لذّت گرايى و پاره اى از نظريات غايت گرايانه صحيح است; امّا چنين تبيينى از اخلاق بر مبناى سازگارى اخلاق با كمال آدمى و قرب الهى و با توجه به ثبات كمال نهايى انسان قابل پذيرش نيست.

پرسشى كه از مؤلف محترم مقاله ى دين اقلى و اكثرى داريم، اين است كه از چه طريقى اين درصد بندى را نسبت به ارزش هاى خادم و مخدوم به دست آورده و بيش از ٩٩% را به ارزش هاى خادم و كم تر از ١% را به ارزش هاى مخدوم اختصاص داده است؟

آيا استقراى تام در گزاره هاى اخلاقى نموده، يا با تحقيقات ميدانى بدان دست يافته است؟

در باره ى اين كه ميان آداب و اخلاق بايد تفكيك قائل شد، ترديدى نيست; البتّه توصيه هايى از پيشوايان معصوم(عليهم السلام)، مبنى بر عدم آموزش آداب به اولاد وارد شده است; امّا انطباق آداب بر ارزش هاى خادم ناتمام و يا لااقل فاقد دليل است.

مؤلّف محترم، از تفكيك ارزش هاى خادم و مخدوم سخن به ميان آورد; ولى حتّى يك مثال براى ارزش هاى مخدوم ذكر نكرد; سرّش اين است كه به هر حال، تمام اخلاقيات با زندگى و سامان دادن با حيات دنيوى و اخروى ارتباط دارد; به تعبير مؤلّف، حتّى ارزش هاى مخدوم نيز با زندگى انسان ها مربوط است; به همين دليل، چنين تفكيكى ناتمام است.

اگر اختصاص ٩٩% به ارزش هاى خادم و نيز تحوّل آن ها در جهان جديد و جهان مدرنيته و رو به توسعه پذيرفته شود، در آن صورت بايد پذيراى حذف بخش عظيمى از دين ـ كه همان اخلاقيات است و در ده ها جلد كتاب ثبت و ضبط شده اند ـ باشيم; و نه تنها به اخلاق حداقلى كه ناچاريم به قرآن و سنّت حداقلى نيز رو آوريم.

شايان ذكر است كه پس از بعثت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) افراد و گروه هاى متعددى در حذف و يا لاغر كردن دين تلاش هاى فراوان نمودند; برخى اسلام را براى ١٤٠٠ سال پيش مفيد دانستند و گروه ديگرى، قرآن و سنّت را به رابطه ى انسان با خداوند اختصاص دادند و حضور اجتماعى را از دين حذف نمودند و با حيله هاى مختلف بر ضد دين شريف و جاويدان اسلام به قيام پرداختند; ولى در هيچ روزگارى با اين دقّت و ظرافت، دين مورد هجوم و آسيب قرار نگرفته بود; زيرا با پذيرش اين مطالب، نه تنها اخلاق در اين دوران به دين نيازمند نخواهد بود بلكه بايد تمام ارزش هاى اخلاقى كه در دين ثبت شده اند، از عرصه ى اين روزگار حذف گردند; به گونه اى كه حتّى قبح دروغ گويى و حسن راست گويى در زندگى مدرنيته قابل تبديل باشد.

مؤلّف محترم، براى اثبات مدعاى خود، استثنائات اخلاقى و جايز بودن دروغ در بعضى مواقع را گواه بر مطلب خود دانسته اند و با وجود اين، از نسبيت اخلاقى مى جهند; در حالى كه :

اولا

اين همان نسبيت اخلاقى است; يعنى ٩٩% از اخلاق به لحاظ خادم بودنشان متغيير و نسبى اند; بنا بر اين راه فرارى از نسبى گرايى نيست;

ثانياً

روا شمردن دروغ، به هيچ وجه به استثنايى بودن گزاره هاى اخلاقى دلالت ندارد; زيرا مؤلّف محترم در موضوعات اين گزاره ها دقّت كافى نكرده است.