کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٩٨

دسته ى ديگرى از فيلسوفان، مدعى اند كه براى اخلاقى بودن انسان، نبايد هيچ نوع دليل مبتنى بر نفع شخصى ارايه شود. تصميم انسان براى اخلاقى بودن، بايد بر احترام به تفكر اخلاقى، استوار گردد; بدون آن كه نيازى به توجيهات فراتر باشد. از نظر اين متفكّران، نداى وظيفه، قطعى و مطلق است.

دسته ى سومى از اين فيلسوفان، بر اين نكته پاى مى فشرند كه آراى متافيزيكى و دينى مختلف، در تعليل، تبيين و توجيه تعهدات به زندگى اخلاقى، نقش به سزايى دارند. اين صاحبان فكر، استدلال مى كنند كه بدون حداقل پاره اى مبانى متافيزيكى يا دينى، تلاش اخلاقى بى معناست.[٢]

ارايه ى ملاك ارزيابى عام، جهت حسن و قبح هاى افعال و توجيه و دفاع فلسفى از گفتارهاى اخلاقى بشر، محور ديگرى از محورهاى اساسى اخلاق است. وقتى گفته مى شود ملاك خوبى و بايد، لذّت بردن، سود بردن، وجدانى بودن، سازگارى داشتن با كمال آدمى يا بُعد علوى انسان است، در واقع از ملاك بايد و نبايد سخن رفته است; اين گونه مباحث، هم در علم اخلاق مورد بحث قرار گرفته و هم در فلسفه ى اخلاق به عنوان مبادى تصديقيه ى علم اخلاق، بيان گرديده اند. نظريات مربوط به ملاك اخلاق دستورى و هنجارى، به طور كلى به دو دسته تقسيم مى شوند:

نظريات غايت گرايانه (teleological theoies) و نظريات وظيفه گرايانه (deontological theoies).

غايت گرايان، احكام اخلاقى را كاملا بر آثار و نتايج عمل مترتب مى سازند. و بر اساس آن، به خوب و بد يا بايد و نبايد اعمال حكم مى رانند; حال آن نتايج، سودمندى عمل اخلاقى براى شخص عامل باشد، يا لذّت گرايى و يا امور ديگرى كه هيوم، بنتام، جان استوارت ميل ـ به عنوان نمايندگان اين تفكر ـ مطرح ساخته اند.

وظيفه گرايان، درستى و نادرستى يا بايستى و نبايستى عمل را بر نتايج و غايات و آثار آن بار نمى كنند; بلكه بر آن باورند كه نفس عمل، ويژگى هاى دارد كه خوب و بد و بايد و نبايد بودن عمل را نشان مى دهد.

كانت و پريچارد، نمايندگان برجسته ى اين مكتب به شمار مى روند.

٤.تبيين مفاهيم و تصورات ارزشى و تكليفى

مسائلى كه به تعريف، تبيين و تعريف مفاهيمى هم چون خوب و بد و بايد و نبايد مى پردازند و حقيقت آن مفاهيم را آشكار مى كنند، به مسائل معنا شناختى مفاهيم اخلاقى معروف اند.

٥.ارزش صدق و كذب و واقع نمايى گزاره هاى اخلاقى

اين كه آيا گفتارهاى اخلاقى، انشايى اند يا اخبارى و آيا از واقع و نفس الامر حكايتى دارند يا خير؟

و اصلا نفس الامر و محكى گفتارهاى اخلاقى چيست؟

اين دسته از مسائل در معرفت شناختىِ مسائل اخلاقى جاى مى گيرند.

٦.مباحث مربوط به استنتاج

آيا گفتارهاى اخلاقى از گزاره هاى غير اخلاقى استنتاج مى شود و بالعكس؟

و اين كه آيا قضاياى غير اخلاقى مى توانند زاييده ى گفتارهاى اخلاقى باشند، بستر مباحث مربوط به گذار بايد و نبايد از هست و نيست و نيز، عبور از هست و نيست به بايد و نبايد، در اين محور قرار دارد. اين دسته از مباحث، به مسائل منطقى اخلاق مربوط اند.

٧.ارتباط اخلاق با ساير علوم و معارف

آخرين دسته از مسائل اخلاق، به رابطه ى اخلاق با حقايق ديگر مى پردازد (از جمله هنر، تربيت، حقوق، دين و...) اين كه آيا اخلاق فردى يا اجتماعى در فرهنگ و تمدن سازى مؤثر است؟

آيا بايدها و نبايدهاى اخلاقى، با بايدها و نبايدهاى دينى ارتباطى دارند؟

آيا دين زاييده ى اخلاق است يا اخلاق از دين استنتاج مى شود ؟

و مانند اين ها.