کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٦٧

خامساً

استقرا روش قابل اطمينانى براى اثبات قوانين علمى و داورى نيست; يعنى با استقرا نمى توان قضاياى مشاهداتى و شخصى مختص به زمان و مكان معينى را بر نظريه هاى علمى و قضاياى كلى بدل ساخت.[٢٧]

شايان ذكر است كه نگارنده گرچه ديدگاه پوزيتويستى اثبات گرايانه و تأييد گرايانه را نمى پذيرد و بر تأثير امورى به عنوان متافيزيك، هستى شناسى، معرفت شناسى، سرمشق و پارادايم، بر فرايند علم و دستاوردهاى علمى اعتراف مى كند ولى نظريه ى ابطال گرايى پوپر را نيز ناتمام مى داند و نسبت گرايى در حوزه ى علوم تجربى را نمى پذيرد و عينيت به معناى مطابقت با واقع را ـ با توجه به تحقيقات عقلى پيش فرض ها ـ صحيح مى داند;[٢٨]

گرچه ميدانى براى امكان داورى همگانى را باز مى گذارد.[٢٩]

انواع تأثيرگذارى دين بر علم

هم چنان كه گذشت، علوم تجربى مجرد و پالايش شده از متافيزيك و مفاهيم نظرى غير تجربى، وجود ندارد و اقرار بسيارى از فيزيك دانان معاصر به موضع گيرى هاى فلسفى در علم، به ويژه در فيزيك، و نيز يافتن بسيارى از اصول متافيزيكى در استدلال هاى فيزيك دانان و مطرح بودن مسائل متعددى كه جواب گويى به آن ها از حد فيزيك محض خارج اند جملگى بر اين ادعا دلالت دارند.[٣٠]

و اينك به مدل هاى مختلف تأثير گذارى متافيزيك دينى بر علم اشاره مى كنيم:

١.تأثير متافيزيك دينى بر فرضيه هاى علمى

تأثير متافيزيك بر پيدايش و تحوّل فرضيه ها و نيز تأثير ديدگاه هاى متافيزيكى بر مفاهيم، مدل ها، اصول و انواع نظريه هاى علمى مورد اتفاق، تقريباً وجود دارد; امّا در چگونگى تأثير گذارى و طبقه بندى ديدگاه هاى متافيزيكى اختلاف وجود دارد. حاصل كلام آن كه فرضيه هاى علمى، ديدگاه هاى متافيزيكى را به منزله ى بخشى از زمينه ى خود، پيش فرض مى گيرند و اين زمينه، بستر پيدايش و تحوّل فرضيه هاى علمى قرار مى گيرد; براى نمونه، كسى كه در علوم انسانى تحقيق مى كند، پيش فرض هاى او در زمينه ى انسان، الهام بخش نوع معينى از مفاهيم، فرضيه ها، مدل ها، سبك ها و تئورى هاى علوم انسانى است و معرفت هاى دينى در زمينه ى انسان مى تواند به منزله ى پيش فرض علوم انسانى قرار گيرد.

اين نوع تأثير گذارى در علوم انسانى كاربردى، مانند مديريت و علوم تربيتى بيش تر ظاهر مى گردد. نكته ى قابل توجه اين كه از آن رو كه علوم انسانى علاوه بر موضوع، در هدف و روش با علوم طبيعى تمايز پيدا مى كنند، به ناچار در فهم پديده هاى طبيعى از روش هاى تفسيرى و تفهيمى به جاى روش هاى تبيينى استفاده مى شود و براى تحليل و تفسير رفتارهاى فردى و جمعى، از مفاهيمى مانند عزم، اراده، هدف و...

بهره گرفته مى شود[٣١] و آموزه هاى دينى در تمام اين مفاهيم و تحليل و تفسيرها تأثير مى گذارد; براى مثال، پياژه، روان شناس تجربى، يافته هاى خود را به اعتبار شواهد تجربى در عرصه ى روان شناسى عرضه مى كند; امّا نبايد تعلق فرضيه هاى پياژه به انديشه هاى كانت را ناديده گرفت و نيز تفسير توتم و تابوى فرويد، از فرايند عبادت و نيز تفسير ويليام جيمز از آن، به عنوان حس پرستش آدمى، كاملا متأثر از متافيزيك دينى و ضد دينى آن دو شخصيت است; بنا بر اين در علوم انسانى از متغيّرهايى چون فكر كردن، خواستن، اراده كردن، تصميم گرفتن، عواطف، ابزار كنترل كردن رفتار، سخن به ميان مى رود و معارف دينى در اين دسته از متغيّرها تأثير گذارند. در مثال ديگر مى توان به نظريه ى تكامل داروين اشاره كرد كه بر تحوّل و تبدل انواع، از انواع ديگرى غير از خودشان حكايت دارد و اين تبدّل نيز از طريق شانس و انتخاب طبيعى صورت گرفته است; در حالى كه صرف داده هاى جانور شناسى و داده هاى ساده ى تجربى نفى كننده ى خلقت الهى نيست; امّا علايق متافيزيكى دانشمندان، آن ها را به سمت اين تعبير سوق داده است.[٣٢]

علاوه بر اين كه در كار بودن فرايندهاى فيزيكو ـ شيميايى و قوانين فيزيكى و تحولات پروتئينى در فرايند حيات، وجود هرگونه عنصر غير مادى را نفى نمى كند.

نمونه ى ديگر، فيزيك دانان در توضيح اصل انتروپيك (نسبت قوانين فيزيك با امكان تكّون حيات در زمين) به دو روى كرد گرايش يافتند:

نخست، بيان تعداد زيادى از جهان ها و دارا بودن شرايط حيات براى يكى از آن ها و دوم، پذيرش جهان واحد و طراحى الهى. فيزيك دانان موحد، به روى كرد دوم و فيزيك دانان سكولار، به روى كرد نخست گرايش داشته اند; با اين كه فيزيك هيچ شاهد مستقلى براى اين جهان هاى مستقل از هم ندارد.[٣٣]