کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٦٥

اهميّت طرح مسئله ى علم دينى

تبيين مقوله ى علم دينى از جهات مختلف ضرورت دارد; از جمله يكى از راه كارهاى مسئله ى، رابطه و تعارض علم و دين، مقوله ى علم دينى است. توضيح مطلب اين كه مسئله ى رابطه ى علم و دين، با دو پيش فرض واقع نمايى علم و شناختارى (cognitive) گزاره هاى دينى و پذيرش موضوعات مشترك ميان علم و دين، قابل طرح است; البتّه بين گزاره هاى انشايى و هنجارى دينى، كه بيان گر اهداف آدميان اند و آموزه هاى علمى نيز ترابط، قابل تصور است.

در اين مسئله كسانى چون گاليله به تفكيك قلمرو علم از قلمرو دين و نيز كانت به خروج مسائل مابعدالطبيعه از محدوده ى عقل نظرى و انحصار حوزه ى عقل نظرى به مسائل علمى و پديدارهاى زمانى و مكانى رو آوردند.[٩]

كارل بارت، متأله مسيحى پروتستانى نيز موضوع الهيات را تجلّى خداوند در مسيح و موضوع علم را، جهان طبيعت قلمداد كرد. وى با تمايز موضوعى به تمايز روشى نيز نايل آمد.[١٠]

گروهى نيز تفكيك در وظيفه ى علم و دين را پيشنهاد كردند; بدين معنى كه وظيفه ى علم، ابزار انگارى و پيش بينى و كنترل باشد; نه تبيين گرى; و يا اين كه دين صرفاً تنظيم كننده ى زندگى فردى و اجتماعى باشد; نه تبيين كننده ى امور واقع.[١١]

برخى تفكيك در اهداف علم و دين را بيان كرده اند و هدف دين را هدايت و سعادت بشر، و هدف علم را تبيين حقايق عالم طبيعت دانسته اند.[١٢]

دسته ى ديگرى، جدا انگارى زبان علم و زبان دين را ارايه نمودند و معنادارى گزاره هاى علم و دين، يا بى معنا دانستن گزاره هاى دينى توسط پوزيتويست ها و يا تفكيك كاركرد گرايانه ى زبان علم و دين از سوى فيلسوفان تحليل زبانى، هم چون ريچارد بون و بريث ويت را پذيرفته اند.[١٣]

شيوه ى ديگرى كه در تعارض علم و دين مطرح شده، مقوله ى علم دينى است; بدين معنا كه تنها علم دينى مى تواند مضامين ناسازگار با تلقّى دينى در علوم تجربى را حل كند; زيرا با تأثير متافيزيك دينى و روحيه و انگيزه ى دينى عالمان بر فرايند و تئورى ها و اهداف علم، نمى توان به مضامين ناسازگار با دين دست يافت.

انگيزه هاى طرح علم دينى

دو انگيزه مى توان براى طراحان مقوله ى علم دينى تصور كرد: نخست، حل تعارض و تقابل علم و دين و گزاره هاى علمى با گزاره هاى دينى و ساير انواع تعارض; و دوم، جهت گيرى دينى يا سكولار علوم تجربى در حيات و تمدن بشرى.

در واقع، مسئله ى علم دينى، علاوه بر اين كه با تأثير پيش فرض هاى دينى بر علوم، به جهت گيرى دينى دستاوردهاى علمى سامان مى دهد، به حل مسئله ى تعارض و چالش ميان علم و دين مدد مى رساند.

تأثيرگذارى دين و متافيزيك بر علم

آيا گزاره ها يا معارف دينى مى توانند در دانش تجربى مؤثر باشند؟

آيا تأثيرگذارى تنها از ناحيه ى معارف شخصى و تفسيرهاى فردى دينى كه متعلق به جهان دوم است، صورت مى پذيرد يا معارف دينى عمومى يا تخصصى مربوط به جهان سوم نيز در فرايند علم اثر مى گذارد؟

اين تأثيرها در چه منطقه اى از پيكره ى علوم تجربى خواهد بود؟

آيا تأثير و تأثّر به نحو تعانُد است يا تعاضُد؟

موجب بالندگى علم مى شود يا مايه ى پژمردگى آن مى گردد؟

آيا اين تأثيرگذارى امكان دارد؟

آيا وقوع يافته است؟

مطلوب است يا خير؟

براى پاسخ به اين پرسش ها و تصوير و تصديق علم دينى، بايد از روش تجربى ـ تاريخى بهره بگيريم; يعنى پژوهش هاى تجربه و دستاوردهاى علمى را در بستر تاريخ علم مشاهده كنيم تا تأثير متافيزيك دينى و سكولار را بر تحقيقات علمى به دست آوريم; آن گاه معلوم مى گردد كه علم، توصيفى حقيقى از جهان عينى نيست. مفاهيم علمى برگرفته ى دقيق و كامل از طبيعت نمى باشند و مفاهيم نظرى و مبادى و مبانى ما بعد الطبيعى در نظريه هاى علمى كاملا نفوذ دارند.

اهداف علمى دانشمندان و نگرش هاى عام جهان بينى آنان نيز در نحوه ى شكل گيرى علم تأثير مى گذارد; زيرا اهداف علمى دانشمندان، نوع پرسش هاى نظرى آنان را تحت تأثير قرار مى دهد و با توجه به جهان بينى و فضاى ذهنى رايج در روزگار خود و با تحت تأثير قرار دادن پارادايم ها، گونه هاى خاصّى از پاسخ ها را شايسته ى فحص و بحث مى دانند و اين تأثير گذارى نه تنها در مقام گردآورى علم بلكه در مقام داورى و آزمون پذيرى نيز ظاهر مى گردد.