کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٦٤

علم دينى چيست؟

آيا مى توان علم و دين را با يك ديگر در آميخت و اين دو را بر سر يك سفره نشاند، و به گونه اى اين دو را با هم گره زد كه يك پديده ى يك پارچه و يك سنتز مشترك پديد آيد و در عين حال گرفتار التقاط نشويم و هويت علم و هويت دين را از استقلال ساقط نكنيم؟

به نظر، جواب مثبت است و ليكن بايد ابتدا به تعاريف مختلف علم دينى اشاره كرد و ديدگاه برگزيده را روشن ساخت:

الف. علومى كه با هدف تبيين و تفسير كتاب و سنّت تدوين مى گردند; مانند اصول فقه، علوم قرآن، ادبيات، منطق، فلسفه، هرمنوتيك و....

ب. علومى كه از تفسير و تبيين كتاب و سنّت به دست مى آيند; به عبارت ديگر، گزاره هاى توصيفى و اخبارى موجود در متون دينى كه از عالم واقع خبر مى دهند و يك منظومه ى معرفتى را تشكيل مى دهند; مانند معارف قرآن، معارف سنّت، تفسير قرآن و حديث، فقه، كلام و....

ج. علومى كه در فضاى فرهنگ و تمدن و جوامع اسلامى نضج و رشد نموده اند; مانند طب، رياضيات، نجوم و ساير علوم اسلامى.

د. علومى كه به عنوان معجزات علمى از قرآن و سنّت استخراج مى شوند و به تناسب محتوايى مى توانند فرضيه هاى علوم تجربى را شامل شوند.

هـ. گزاره هاى دينى كه بيان گر مبادى ما بعد الطبيعى علوم اند و به عنوان پايه ى پژوهش هاى تجربى مطرح مى گردند.

و. هر معرفتى كه با روش تجربى، عقلى و دينى به دست آيد;[٦] در زمينه ى فراهم آوردن دانشى تركيبى و ممزوج از روش هاى معرفتى مختلف، شايد نتوان به يك نقطه ى مشترك رسيد; زيرا در مقام ارزيابى نتيجه ى فعاليت، بايد به يك روش تحقيق رو آورد; بنا بر اين، شايد روش تلفيقى عقل، تجربه و دين در مقام كشف مؤثر باشد; امّا در مقام داورى، تنها زمانى معنا پذير است كه آخرين تعريف از علم دينى را بپذيريم و آن اين كه باورها و رفتارهاى دينى و غير دينى نيز در گزينش تئورى و داورى آن مؤثر خواهد بود.

ز. هر گونه علمى كه براى جامعه ى اسلامى مفيد و لازم باشد; استاد مطهرى در اين باره مى فرمايد:

« جامعيت و خاتميت اسلام اقتضا مى كند كه هر علم مفيد و نافعى را كه براى جامعه ى اسلامى لازم و ضرورى است، علم دينى بخوانيم ».[٧]

ح. قرار دادن دين به منزله ى داور نهايى; يعنى عالمان علوم تجربى، نتايج كار خود را به داورى دين بسپارند و در صورت عدم تعارض، با گزاره هاى دينى آن را پذيرا باشند.

ط. دين نه تنها مشوّق فراگيرى علوم است بلكه خطوط كلى و قواعد عام علوم را نيز فراهم مى كند و مبانى جامع بسيارى از علوم تجربى، صنعتى، نظامى و مانند آن را تعليم مى دهد; همان طور كه با استمداد از قواعد عقلى و قوانين عقلانى، بعضى از نصوص دينى، مورد بحث علم اصول قرار گرفته تا كليد فهم متون فقهى شود، لازم است با همان ابزار، برخى از نصوص دينى ديگر كه به عنوان ابزار شناخت عالم و آدم صادر شده اند، محور بحث و فحص قرار گرفته و ابزار مناسب شناخت مجتهدانه ى علوم ديگر تبيين شود و همان طور كه تعداد نصوص اندك با ضميمه شدن به اصول عقلى و عقلايى، دست مايه ى دانشى وسيع در اين قلمرو (معاملات و متاجر) شده است، در علوم طبيعى و انسانى نيز مى توان با ژرف كاوى در تعدادى از نصوص مربوطه، مجموعه هاى معرفتى را پيرامون موضوعات ديگر فراهم آورد; استنباطى بودن اين گونه فروع، مانعى از دينى بودن آن ها نيست; زيرا معيار دينى بودن آن ها، ذكر تفصيلى در متون دينى نيست; بلكه استنباط از اصول متقن اسلامى در اسلامى بودن استنباطات، كفايت مى كند.[٨]

ى. مجموعه ى علوم تجربى است كه از طريق گزاره ها، باوره ها و رفتار دينى شكل مى پذيرد و در روش، اهداف، انگيزه ى علمى، تئورى سازى و جهت گيرى علمى، از آن ها تأثير مى پذيرد; زيرا تعاليم دينى و متافيزيك غير دينى، در فرايند تحقيقات علمى و در بستر و زمينه ى پژوهش هاى تجربى گنجانده مى شود.