کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٦٠

با اين تفاوت كه معتزله، مدل هاى فلسفه ى ارسطويى و افلاطونى را بر قرآن تطبيق مى كردند و اسماعيليه و عرفا، معانى باطنى و كشفيات خود را بر آيات قرآن جَرْى و تطبيق مى نمودند.

در دوران معاصر، برخى از روشن فكران دينى، مانند بازرگان و شريعتى، تئورى هاى علوم طبيعى و اجتماعى را در تفسير قرآن به كار مى گرفتند و قرائتى از اسلام ماركسيستى و مكانيكى عرضه مى نمودند. اين عمليات، نه تنها استخراج تئورى هاى علمى از ظواهر قرآن نيست بلكه دست شستن از معانى ظاهرى و حمل كردن آيات بر معانى برگرفته از علوم جديد است.

بزرگ ترين خطاى اين راه حل اين است كه ما در تفسير قرآن دچار روزمرگى تفسيرها، قرائت هاى مختلف از دين و نسبيت معرفت دينى مى شويم. هم چنان كه نظريه ى تئوريك قبض و بسط شريعت دچار اين آسيب شده است; و در آن صورت هيچ ملاك و معيارى براى صحت و سقم فهم دينى و قرآنى در اختيار نخواهيم داشت.

خداوند سبحان در قرآن كريم تصريح نموده است كه قرآن به عربى مبين نازل شده است; با توجه به اين مطلب، ما بايد به قواعد زبان شناختى و روش شناختى فهم زبان عربى پاى بند باشيم و دست شستن از معانى ظاهرى آيات و تأويل آن ها به معنى خاص جامعه شناختى ماركس يا ماكس، برخلاف قوانين زبان شناختى است.

بسيارى از انحرافات تاريخ اسلام و فرقه گرايى ها در بستر فرهنگ دينى به ويژه احزاب و تشكل هاى انقلاب اسلامى ايران، از اين روشِ غلطِ تطبيق و تفسير علمى قرآن زاييده شده است.

نظريه ى برگزيده

اولا

نمونه هاى فراوانى از توافق علم و دين و سازگارى آموزه هاى قرآنى و دست آوردهاى علمى وجود دارد; مانند حركت خورشيد در سوره ى يس، آيات ٣٨ تا ٤١; حركت كوه ها و زمين در آيه ى ٨٩ سوره ى نحل; لقاح گياهان در آيه ى ٢٢ سوره ى حجر; حرمت گوشت خوك و خون در آيه ى ١٧٣ سوره ى بقره; زوجيت گياهان در آيه ى ٣٦ سوره ى يس، و...

ثانياً

نمونه هايى از تعارض و تزاحم كه در عبارت هاى گذشته ذكر شد، به طور عمده تعارض ظاهرى ميان علم و دين است; يعنى علم ادعاى انحصارى در آن زمينه ندارد; براى نمونه، علم يك آسمان را كشف نموده امّا شش آسمان ديگر را انكار ننموده است; يا اين كه نظريه ى داروين، خلقت نهايى انسان از خاك را انكار نكرده بلكه آفرينش از حيوان نئاندرتال را فرض نموده است.

يا اين كه علم، تحقق معجزات يا طول عمر پيامبر يا امامى را انكار نمى كند; البتّه قدرت تبيين آن را هم ندارد. علاوه بر اين كه پذيرش ادعاى دينى، مستلزم تناقض و محال عقلى نمى گردد.

ثالثاً

برخى از دستاوردهاى علمى در حد فرضيه باقى مانده اند و حتّى فرضيه هاى رقيبِ جدى هم در مقابل دارند; مانند نظريه ى « تبدّل انواع » داروين و نظريات ژنتيكى و كشف مولكول هاى dna.

رابعاً

راه حل نهايى و علمى ما در گفتار علم دينى و تأثير متافيزيك بر علم روشن خواهد شد. اين راه حل در همه ى علوم تجربى، به ويژه علوم اجتماعى و انسانى در جريان است. شايان ذكر است كه در زمينه ى رابطه ى علوم اجتماعى و دين، بحث هاى عميقى است كه روش شناسى علوم اجتماعى و تفكيك آن با روش شناسى علوم طبيعى در متجانس بودن يا مكمل بودن يا متخالف بودن علم و دين مؤثر است.

مباحث هرمنوتيكى ويلهلم ديلتاى (١٩١١ - ١٨٣٢.م) و تحقيقات روش شناختى كالينگ وود (١٩٤٣ ـ ١٨٨٩.م) و پيتروينچ (١٩٢٦.م) نمونه اى از مباحث عميق فلسفه ى علوم اجتماعى اند كه در تبيين رابطه ى علوم انسانى و دين مؤثرند.

[١] . محمد تقى مصباح يزدى، آموزش فلسفه، ج ١،ص ٦١;عبدالكريم سروش، علم چيست فلسفه چيست;ص ص ١٢ ـ ٩.

[٢] . سوره ى آل عمران، آيه ى ١٦.

[٣] . سوره ى بنى اسرائيل، آيات ١٠٩ ـ ١٠٧.

[٤] . ر. ك: شهيد ثانى، منية المريد.

[٥] . رودلف كار ناپ، مقدمه اى بر فلسفه علم، ترجمه ى يوسف عفيفى، (تهران: انتشارات نيلوفر، زمستان ١٣٦٣)، ص ٢٠.

[٦] . عبدالكريم سروش، همان، ص ٢١.

[٧] . كارل همپل،فلسفه علوم طبيعى،ترجمه ى حسين معصومى همدانى،(تهران: مركز نشر دانشگاهى، ١٣٦٩)، ص ٥٩.

[٨] . ميرچاالياده، فرهنگ دين، هيئت مترجمان، (تهران: انتشارات طرح نو، ١٣٧٤) ص ٢٠١.

[٩] . كارل همپل، همان، ص ٢١.

[١٠] . ر. ك: عبدالحسين خسروپناه، انتظارات بشر از دين، بخش سوم; عبدالله جوادى آملى، شريعت در آينه معرفت.

[١١] . مايكل پترسون و ديگران، عقل و اعتقاد دينى، ص ص ٣٧٠ ـ ٣٦٥.

[١٢] . در اين قسمت، از كتاب علم و دين ايان بار بور و خوابگردها، كوستلر و ديگر كتب تاريخ علم استفاده شده است.

[١٣] . ر، ك: عقل و اعتقاد دينى، ص ٣٥٩; دكتر بوكاى، عهدين، قرآن و علم، ترجمه ى حسين حبيبى، (حسينيه ى ارشاد)، ص ١٦٥.

[١٤] . همان، ص ص ١٦٢ ـ ١٧٠.

[١٥] . مرتضى مطهرى، انسان و ايمان، ص ص ٢٩ و ٣٠.

[١٦] . سوره ى آل عمران، آيه ى ١٨٩; سوره ى فصّلت، آيه ى ٥٣.

[١٧] . سوره ى آل عمران، آيه ى ١٩١; سوره ى حديد، آيه ى ٣.

[١٨] . سوره ى كهف، آيه ى ٨٦.

[١٩] . آرتور كوستلر، خوابگردها، منوچهر روحانى، (تهران: شركت سهامى كتاب هاى جيبى، ١٣٧٦) ص ص ٥٠٩ ـ ٥٢٢; عقل و اعتقاد دينى، بخش علم و دين، ص ٣٥٩; علم و دين، ص ٦.

[٢٠] . علم و دين، ص ص ٩٣ ـ ٩٥.

[٢١] . فلسفه دين، ص ١٩٠.

[٢٢] . ر. ك: مصطفى ملكيان، تاريخ فلسفه غرب، ج ٤، بخش اگزيستانسياليسم و علم و دين، ص ص ١٥٠ ـ ١٤٩; ژان وال، انديشه هستى، ترجمه ى باقر پرهام.

[٢٣] . والتر استيس، دين و نگرش نوين، ترجمه ى احمدرضا جليلى، (انتشارات حكمت)، ص ٣٩٣.

[٢٤] . ر. ك: عبدالكريم سروش، همان، ص ١٩٧ به بعد; همان، جزوه ى علم و دين، فصل راه حل ها; وايان باربور، علم و دين، ص ص ١٩٨ و ١٩٤.

[٢٥] . مايكل پترسون و ديگران، عقل و اعتقاد دينى، ترجمه ى احمد نراقى و ابراهيم سلطانى، (تهران: طرح نو)، ص ص ٣٦٠ ـ ٣٥٩.

[٢٦] . دكتر ذهبى، التفسير و المفسّرون، ج ٢، ص ٤٧٥; علامه ى طباطبايى، الميزان، ج ١، ص ص ٦ ـ ١٨.andisheqom