کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٥٦

وى ضمن پذيرش دانش علمى تكامل، به جاى الهيات طبيعى و وحيانى، تجربه ى دينى و عرفانى را پذيرا شده بود. در مقابل گروه هاى سنّت گرا، نو خواه و اعتدالى كه همگى طرف داران خدا شناسى دينى بودند، تفسيرهاى ديگر الحادى و غير خدا شناسى نيز از اين تعارض ارايه گرديد; مانند هربرت اسپنسر كه لاادرى گرىِ تكامل انديشانه را مطرح ساخت يا ارنست هگل، جانور شناس آلمانى كه به اصالت طبيعت ماترياليستى رو آورد.

قرن بيستم، شاهد تفكيك قلمرو علم، از قلمرو دين است; تفكيكى كه به راه حل تعارض علم و دين مى انجامد.

نو ارتدكس با نمايندگى كارل بارت، به شدت با الهيات اعتدالى مخالفت مى كرد و موضوع الهيات را خداوند متعال و عرصه ى تحقيق علم را جهانى دانست كه با كوشش بشرى قابل كشف است ولى خداوند را فقط از راه مسيح مى توان شناخت; زيرا گناه كارى جبلى، بصيرت عقل بشرى را زايل كرده است. اگزيستانسياليسم، از آن رو كه مكتب فكرى منسجمى نيست، راه كارهاى متفاوتى را عرضه نموده است.

مارتين بوبر، به دو نوع رابطه ى شخص با شىء و رابطه ى شخص با شخص ديگر، به تفكيك علم از دين فتوا مى دهد و مواجهه ى انسان با خداوند را از نوع رابطه ى دوم، يعنى رابطه ى « من ـ تو » و پژوهش علمى را در قلمرو « من ـ آن » يعنى رابطه ى اوّل مطرح مى نمايد. فيلسوفان تحليل زبانى و پوزيتيويست ها نيز با تفكيك زبان دين از زبان علم يا كاركردهاى علم از كاركردهاى دين، به جدا انگارى علم و دين اقدام نمودند.

ترابط علم و دين در جهان اسلام

تاريخ تفكر شرق اسلامى حكايت از اين دارد كه مسئله ى تعارض علم و دين آن گونه كه در مغرب زمين بوده است، در جهان اسلام مطرح نگرديده است; زيرا بسيارى از چالش ها در جهان غرب، به جهت موضع گيرى هاى ناصواب و افراطى كليسا و قشرى گرى و جزميت غير منطقى آن ها در برابر دانشمندان و عالمان بوده است; به گونه اى كه مخالت هر دانشمندى نسبت به فلسفه ى اسكولاستيك را مساوق و مساوى با الحاد و كفر تلقّى مى كردند; هم چنين كليسا، حقّ انحصارى تفسير از علم طبيعت را از آن خود مى دانست و اين امر، بيش تر باعث نزاع عالمان مسيحى و طبيعت شناسان جديد مى شد.

برخى از نويسندگان بر اين باورند كه:

« مورخان علم مى دانند كه كليسا واقعاً مايل بود به گاليله اجازه دهد تا نظريه ى خورشيد مركزى را بسط دهد; امّا نمى خواست او ادعا كند كه اين نظريه حركت، خورشيد و سيارات را آن گونه كه در واقع است، بيان مى كند. كليسا براى آن كه حقّ انحصارى تفسير واقعيت را براى خود محفوظ نگه دارد، به گاليله و ساير دانشمندان پيش رو، رخصت داد كه بگويند نظريه ى خورشيد مركزى يك مصنوع رياضى است. «مورخان به نوعى اذعان دارند كه بخش زيادى از كوشش هاى علمى، پس از رنسانس، عكس العمل طبيعى علمى به صورت انتقام جويى بوده است كه تا اينك ادامه دارد ».[١٣]

اسلام، چه به لحاظ متون دينى و چه از جهت تاريخى، هيچ گاه با علم مخالفت نكرد. توصيه به كسب علم و آگاهى، به ويژه علوم تجربى و طبيعى مكرر در قرآن و روايات آمده است. مراكز علمى و دانشگاهى عالم اسلام، در نظاميه ها و ساير مراكز دينى و علمى، حكايت از گسترش علم در جهان اسلام دارد.

علم در نزد مسلمانان همزاد دين بوده و رشته هاى مختلف علمى چون نجوم، فيزيك (مناظر و مرايا)، زمين شناسى، پزشكى، رياضيات و... تدريس مى شد و كتاب خانه هاى چند صد هزارى در مراكز علمى و دينى تأسيس مى گشت.[١٤] علم و دين مكمل، هم سخن و هماهنگ يك ديگر پيش مى رفتند.

شهيد مطهرى، در مقايسه ى جهان بينى علمى و جهان بينى ايمانى، به يك رابطه ى سازگارى و تكميلى معتقد است; يكى را منشاء عشق و گرما بخشى و اميد، و ديگرى را عامل سرعت و حركت مى شمارد.[١٥]

ولى اين هم خوانى علم و دين در جهان اسلام، با روند علم و دين در غرب، تا حدودى كم رنگ شد و هر چند اندك، گرفتار مصاديقى از تعارض علم و دين گشت; البتّه نمونه هايى از تعارض فلسفه و دين در تاريخ عقلانى اسلام، توسط غزالى در « تهافة الفلاسفه » و راه حل هاى آن توسط ابن رشد در « فصل المقال فيما بين الحكمة و الشريعة من الاتصال » و ديگر بزرگان مطرح بوده است.