کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٥٥

بعد از نهضت اصلاح گرى و پيدايش پروتستان و تدوين ارزش هاى اخلاقى، توجه به علم و مطالعه ى طبيعت رونق بيش ترى يافت و تا حد زيادى به پيش برد علم جديد كمك كرد.

قرن هفدهم ميلادى، با انواع تعارض ها و راه حل ها و توجيه هاى ميان علم و دين سپرى شد; ولى قرن هيجدهم شاهد تجليات ديگرى از تعارض هاى علم و دين از سوى نهضت روشن گرى و واكنش رمانتيك و فلسفى بود.

سخن گويان نهضت روشن گرى (enlightenment) يعنى فيلوزوف هاى فرانسه، ضمن پذيرش طبيعت، به عنوان يك مكانيسم جبرى و تأييد نظرات لاپلاس مبنى بر طرد خداوندِ رخنه پوش، به نظريه ى واگشت گرايانه و اصالت تحويلى ( eduction istic) معرفتى و متافيزيكى قائل شدند و همه ى پديده ها را با قوانين فيزيكى تبيين مى نمودند و در نتيجه خداوند را هم چون فرضيه اى قابل بحث تلقّى مى نمودند; البتّه روشن گران در آغاز راه به شريعت عقلانى و وحيانى معتقد بودند، در ميانه ى راه خدا پرستى طبيعى و دئيسم را جانشين خدا پرستى وحيانى نمودند و در مرحله ى آخر، زمزمه ى شكّاكيّت و طرد و تخطئه ى انواع صور دين را سر دادند.

طرف داران اين نهضت بر اين باورند كه عقل بشرى در درك تمام شئون حياتِ انسانى توانا است. و انسان با بهره گرفتن از عقل، توان ريشه كن كردن شر از جهان را دارا است و هيچ حاجتى به ابزار ديگر كسب معرفت، از جمله وحى ندارد. رومانتيسم يا نهضت رمانتيك ( omantic movement) واكنشى در مقابل نهضت روشن گرى بود; بر اين اساس، از اهميّت خيال انديشى و شهود و درون بينى سخن راندند.

روشن گران از فرط محو و مبهوت شدن در عقل، حيات عاطفى و خيال انديش بشر را فراموش كردند; ولى رمانتيسم بر خلاف روشن گرى، به آن دو عنصر و نيز آزادى فردى در مقابل جبرانگارى روشنگرى بها داد و بر خلاف اصالت تحويل، تماميّت انسان را ستود و خداوند را آفريننده ى دستگاه آفرينش و روح منتشر در آفاق و انفس معرفى كرد.

پيتسيم و متوديسم، يا نهضت تورّع و پارسامنشى نيز واكنشى ديگر در مقابل روشن گرى و خدا پرستى طبيعى بود كه در اوايل قرن هيجدهم در آلمان به راه افتاد. نهضت متوديست، تجديد حيات دينى مشابهى در انگلستان به بار آورد.

واكنش هاى فلسفى قرن هيجدهم، توسط هيوم و كانت، در علم و دين تأثير به سزايى گذاشت. اصالت تجربه ى علمى و لاادرى گرى دينى توسط هيوم، خدا شناسى وحيانى و عقلى را مخدوش ساخت. وى به شدت بر برهان نظم و اتقان صُنع حمله برد; علاوه بر اين كه مشاهدات جزئى را در رسيدن به قوانين كلى ناتوان دانست و اصل عليّت را به تداعى معانى و نفى ضرورت و علّت غايى و يقين علمى تبديل كرد.

ولى كانت با طرح فلسفه ى ذهن شناسى و استعلايى و قالب هاى دوازده گانه ى ذهن انسان، اصل عليّت و ضرورت آن را احيا كرد و قوانين كلى علمى را ممكن ساخت; ولى هم چنان نسبت به نقد عقل نظرى و ناتوانى معرفت بشرى، در اثبات يا انكار خداوند پايدار ماند; تا اين كه از طريق عقل عملى و اخلاق وجدانى، وجود خداوند و نقس و حيات اخروى و اختيار انسان را پذيرا شد و با تفكيك و جدا انگارى دو حوزه ى علم و دين، به حل تعارض ميان آن دو پرداخت.

در قرن نوزدهم، داروين همانند نيوتن، تأثير عظيمى در حوزه هاى فكرى به جا گذاشت. نظريه ى تكامل وى، پى آمدهاى كلامى، اجتماعى و فلسفى به دنبال داشت و معارضه ى آن با حكمت صُنع، اشرفيّت انسان، كتاب مقدس و تأثير در اخلاق انسانى و تقويت اخلاق داروينيستى آشكار شد. در برابر اين نظريه، واكنش هاى مختلفى اتفاق افتاد. پروتستان هاى محافظه كار، به نوعى با هر دو مسئله ى دينى و داروينى كنار آمدند.

چارلز هاج، با متفاوت دانستن حقايقى كه نويسندگان كتاب مقدس قصد تعليم آن را داشتند و عقايدى كه بر سبيل اتفاق به آن ها معتقد شدند، مشكل تعارض را حل كرد. ارتدوكس ها نيز بين الهيات رسمى ـ سنّتى و نظريه ى تكامل جمع كردند.

بنياد گرايان كه به عصمت كتاب مقدس اعتقاد راسخ داشتند، نه تنها به تكامل، بلكه به همه ى علوم جديد حمله ور شدند و آن ها را داراى فحواى مادى و الحادى دانستند. مذهب كاتوليك نيز با پذيرش مسئله ى تأويل كتاب مقدس، راه ساده ترى را دنبال كرد.

نو خواهان و متجددان نيز در پرتو معارف جديد، تفسير نوينى از جوهر اصلى مسيحيت ارايه مى نمودند. در اواخر قرن نوزدهم، ليبراليسم كلامى ( theologicalliealism) توسط فريدريك شلاير ماخر، فيلسوف و متكلّم آلمانى، به عنوان حد وسط بين سنّت گرايى و نوخواهى مطرح گرديد.