کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٥٤

تاريخچه ى ترابط علم و دين در مغرب زمين[١٢]

الهيات و دين شناسى، نه تنها با علم شناسى قرون وسطا، چالش و تنازعى نداشته بلكه هم سخنى و هم خوانى جدّى و معنادارى ميان آن ها برقرار بوده است; زيرا فيلسوفان علم و دين در اين دوران، از فلسفه ى ارسطو، افلاطون و نو افلاطونيان بهره گرفته و براى تمام اشيا بر اساس تبيين غايت شناسانه، مقر و قرارگاه طبيعى در نظر مى گرفتند.

اين ديدگاه غايت انگارى زاييده ى اين تصور بود كه همه چيز معطوف به غرض غايى است; و هم چنين تصوير قرون وسطا از جهان و طبيعت به شرح ذيل بود:

ـ زمين را فلك ثابت و مركز عالم پنداشته و طبق نظام بطلميوسى، سيارات مسير دايره وارى را پيموده اند.

ـ انسان از آن جهت كه در مركز كاينات قرار دارد، بى همتا شمرده مى شود.

ـ جهان را قانون مند و داراى قوانين اخلاقى، نه مكانيكى، معرفى مى كردند.

ـ سرنوشت معنوى و اخروى انسان نسبت به روابط و امور دنيوى اهميّت دارد.

ـ طبيعت به صورت ارگانيسم و زنده وار مطرح است.

ـ منابع وثاقت الهيات در قرون وسطا عقل و نقل بود; هم چنان كه انديشه ى اسكولاستيك نيز در آن روزگار بر اين دو عنصر مبتنى بود; بر اين اساس، توماس آكويناس، براهين غايت شناختى و كيهان شناختى را زاييده ى عقل; و حقايق مسيحيت مانند تثليث و تجسد را زاييده ى وحى مى دانست.

ـ خداوند در قرون وسطا، نه تنها آفريدگار بلكه پروردگار و مدبّر هميشگى طبيعت است. بسيارى از آموزه هاى فوق در عصر جديد به لحاظ روش شناختى و محتوايى گرفتار چالش گرديد. در دوران رنسانس، استدلال رياضى و مشاهده ى تجربى توسط كوپرنيك، كپلر و گاليله تركيب يافته و روابط كيفى ارسطويى، به روابط كمى رياضى تبديل گشت; هم چنان كه تبيين غايت شناختى قدما، جاى خود را به تبيين توصيفى داد.

گاليله از چرايى سقوط اشيا پرس و جو نمى كرد; بلكه از چگونگى آن ها مى پرسيد. توجه انديشه ى جديد، نه به علل غايى بلكه به ماهيت اشيا و علل فاعلى معطوف بود. در طبيعت شناسى جديد، كيفيات به دو دسته ى اوليه مانند جرم و سرعت، و ثانويه مانند رنگ و دما تقسيم شدند.

خدا شناسى نيز به مخاطره افتاد و نقش خداوند تا حد علت اوّلى تنزّل يافت; البتّه متفكران غربى براى نجات دين مسيحيت از اين چالش ها چاره انديشيدند; گاليله به تأويل كتاب مقدس و تفكيك قلمرو دين از قلمرو علم پرداخت.

دكارت، اين عقيده را پذيرفت كه خداوند علاوه بر آفرينش جهان، هر لحظه آن را نو مى كند، اسپينوزا نيز دست از مفهوم سنّتى خدا شست و جهان را داراى يك نظم و نظام مكانيكى و رياضى لايتغيّر معرفى كرد.

تحقيقات گاليله و اختراع تلسكوپ و كشف كوه هاى ماه، كيهان شناسى قديم را به مخاطره انداخت و غايت مدارى جهان و موقعيت مكانى و شرافت انسانى نيز تحت الشعاع قرار گرفت. تصوير مكانيكى و ماشين وار طبيعت توسط نيوتن توسعه يافت.

وى طبيعت را متشكل از ذرات متحركى كه داراى سرعت و خواص ذاتى جِرم مى باشد، معرفى كرد و آن را هم چون ماشينى قانون مند كه از قوانين لايتغيّر پيروى مى كند دانست; و خداوند را تنها آفريدگار حكيم اين جهان مصنوع يا ساعت ساز لاهوتى خواند.

با اين ره يافت، معجزات الهى كه از دايره ى قوانين طبيعى خارج مى گردند نيز مخدوش گشت. اهل ذوق و به خصوص، رابرت بويل، در پاسخ به اين شبهات تصريح كردند كه خداوند همه چيز را به شيوه اى هماهنگ به گردش انداخت و نظم و نظام سراسر هستى را چنان تدبير كرد كه رفاه آفريدگانش حفظ گردد.

بر اين اساس، گرچه خداوند، قوانين عالم طبيعت را وضع كرده، ولى جهان مادى به امداد مستمرّ الهى و عنايت و حمايت خداوند نيازمند است; بدين ترتيب، بين قوانين تكوينى و طبيعى و تدبير الهى جمع نموده و رابطه ى علل مادى و علل مجرد و پيدايش معجزه را تفسير كردند.

نيوتن نيز در حل چالش هاى ميان علم جديد و الهيات مسيحى، به خداوندِ رخنه پوش تمسك جست; يعنى نقش تدبيرى خداوند را فقط در نارسايى هاى علمى مانند توجيه ناپذيرى سرعت و جهت واحد سيّارات و تعادل منظومه ى شمسى محدود مى ساخت.