پاره اى از انديشمندان، علم و دين را كاملا متعارض دانسته اند; اعم از اين كه تعارض بين گزاره هاى دينى يا گزاره هاى علمى باشد; مانند مسئله ى هفت آسمان در قرآن و يك آسمانى در علم; يا اين كه تعارض بين پيش فرض هاى علم با پيش فرض هاى دينى واقع شود; براى نمونه، علم داراى پيش فرض هاى ذيل است:

طبيعت مادى، واقعيت عينى و مستقل از ماست، طبيعت قابل فهم (intelligile) است، طبيعت يكنواخت (unifom) است; و نظم هاى كه در يك مقياس محدود كشف مى شود بر كل جهان حاكم اند; هر پديده اى يك علّت مادى دارد. گرچه اين پيش فرض ها در فلسفه ى علم مورد بحث و گفت و گو است، ولى پيش فرض اخير با پيش فرض دينى كه مبتنى بر وجود علّت هاى مادى و مجرد در تحقق عالم طبيعت است تعارض دارد.

البتّه گاهى تعارض بين لوازم پى آمدهاى روان شناختى يا منطقى علم و دين مانند تأثير منفى تكنولوژى و كاركرد منفى آن بر جامعه و مخالفت دين با آن، و روحيه ى علمى و روحيه ى دينى پديد مى آيد; اعم از اين كه تعارض بين علم و دين، تعارض واقعى باشد يا ظاهرى.

ج. تمايز و جدايى علم و دين

برخى از متفكّران مغرب زمين، علم و دين را دو مقوله ى كاملا متمايز و داراى قلمرو جداگانه دانسته اند. مانند فيلسوفان تحليل زبانى، اگزيستانسياليست ها، نو ارتودكس ها و پوزيتيويست ها و نظريه ى كانت.

د. سازگارى و توافق علم و دين

اين ديدگاه، علاوه بر ابطال نظريه ى تداخل علم و دين، تعارض و انواع تعارض علم و دين را رد مى كند و بر سازگارى اين دو حقيقت تأكيد مىورزد و حتّى برخى بر اين باورند كه علم و دين، مكمل يك ديگرند; مانند ديدگاه جورج شلزنيگر (١٩٤٦.م) كه مدعى است مدلولات مدعيات كلامى در خصوص جهان خارج را بايد استخراج كنيم و سپس آن ها را به مدد مشاهده مورد ارزيابى قرار دهيم، فلسفه ى پويشى وايتهد و فيلسوفانى چون دونالد مك كى (١٩٨٧ ـ ١٩٢٢.م) و چارلز كولون (١٩٧٤ ـ ١٩١٠.م) و كارل هايم (١٩٥٩ ـ ١٨٧٤.م) نيز مكمل بودن علم و دين را دنبال كرده است.[١١]

در باره ى انواع ارتباط علم و دين، از جهات گوناگون مى توان پرسش هاى ذيل را مطرح ساخت:

آيا در اصل، رابطه اى بين علم و دين برقرار است و آيا رابطه صحيح است يا غلط؟

ارتباط از نوع تعاون است يا تعارض؟

رابطه ى دوستانه دارند يا خصمانه؟

ارتباط بين آن ها نظرى و تئوريكى است يا تأثير و تأثّر عملى دارند؟

ارتباط موجود، موجب رشد و بالندگى است يا ركود؟

آيا مى توان حوزه ى دين را داخل در حوزه ى علم دانست يا بالعكس؟

آيا ترابط بين پيش فرض هاى علمى با پيش فرض هاى دينى بر قرار است؟

آيا پى آمدها و لوازم روان شناختى و منطقى علم و دين ترابطى دارند؟

آيا روحيه ى علمى با روحيه ى دينى پيوند و يا تعاون يا تعارضى دارند؟

آيا گزاره هاى دينى با گزاره هاى علمى، تعارض يا تعاونى دارد؟

تعارض علم و دين، واقعى است يا ظاهرى؟