کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٣٩

ولى سخن مهم در اين است كه با چه معيارى مى توان به حقّانيّت اين تجربه هاى دينى و عرفانى پى برد؟

سازگارى درونى معارف دينى و عرفانى، صدق اخبار غيبى، هم خوانى با ساير نيازهاى مادى و معنوى انسان ها و سازگارى با بديهيات عقل نظرى و عقل عملى نمونه هايى از معيار حقّانيّت اند .

انواع تجربه ى دينى

ريچارد سويين برن ( ichad swinune / ١٩٣٤ .م) انحاى گوناگون تجربه با خداوند و حقيقت غايى را به شرح ذيل بيان مى كند:

١ ـ تجربه ى خداوند يا حقيقت غايى به واسطه ى شىء محسوس كه در قلمرو تجربه ى همگانى است; مانند تجربه ى خداوند با ديدن تمثال شخص مقدس يا غروب خورشيد .

٢ ـ تجربه ى خداوند يا حقيقت غايى به واسطه ى شىء محسوس نا متعارف و مشاع; يعنى گرچه آن پديده، امرى نامتعارف است ولى مردم حاضر در محل نيز مى توانند آن را مشاهده كنند; مانند مشاهده ى بوته اى كه مشتعل است; اما نمى سوزد .

٣ ـ تجربه ى خداوند يا حقيقت غايى به واسطه ى پديده اى شخصى كه در قالب زبان حسّى متعارف قابل توصيف است; مانند تجربه ى خداوند در رؤيا يا مكاشفه .

٤ ـ تجربه ى خداوند يا حقيقت غايى به واسطه ى پديده اى شخصى كه در قالب زبان حسّى متعارف قابل توصيف نيست .

٥ ـ تجربه ى خداوند يا حقيقت غايى بدون واسطه ى هر گونه امر حسّى; مانند آگاهى شخص به نحو شهودى و بىواسطه از خداوند .[١٧]

به نظر مى رسد كه ريچاد سويين برن، در اين بحث، تجربه ى دينى را اعم از تجربه ى عرفانى و تجربه ى ذوقى تلقى كرده است و تجربه ى دينى به معناى دقيق كلمه را مد نظر نداشته است .

حق مطلب آن است كه تجربه ى دينى و تجربه ى عرفانى، به لحاظ هاى مختلف تقسيم پذير است. به لحاظ منشأ تجربه و آثار تجربه، اقسام، تفاوت پيدا مى كند. اين دو نوع تجربه گاهى به هنگام عبادت و اعمال عبادى پديد مى آيد و آرامش، اميد، اطمينان و سر سپردگى را به ارمغان مى آورد و گاهى با نوعى جهان بينى و ايدئولوژى پديد مى آيد; مانند حالت صبرى كه شخص مصيبت زده با توجه به جهان بينى او از مصيبت و امتحان الهى پيدا مى كند.

گاهى تجربه ى دينى و عرفانى، در اثر رؤيا پديد مى آيد:

(لَقَدْ صَدَقَ اللّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللّهُ آمِنِينَ)[١٨]

و گاهى تجربه ى دينى و عرفانى از طريق وحى يا الهام عينى و مكاشفه و مشاهده ظاهر مى گردد; هم چنان كه پيامبران با وحى و الهام يا عارفان با مكاشفه و مشاهده، به تجربه دست مى يابند.

اين موارد، اقسام تجربه ى دينى و عرفانى به لحاظ منشأ تجربه بود. امّا به لحاظ آثار تجربه نيز مى توان به اقسام ذيل توجه كرد:

براى نمونه، گاهى تجربه ى دينى و عرفانى احساس آرامش، اميد، سر سپردگى را به همراه مى آورد و گاهى، به تعبير اُتو، حالت تجربه ى مينوى (numinous expeience) يعنى احساس وجود ربطى و غير استقلالى در برابر موجود مستقل الهى پديد مى آيد و گاهى حالت هراس انگيزى، ترس زدايى، انرژى زايى و جذبه تحقق مى يابد.

توجيه نظام دينى و اعتقادى با تجربه ى دينى و عرفانى

آيا تجربه هاى دينى يا عرفانى مى توانند نظام دينى و اعتقادى را توجيه كنند؟

آيا اعتقادات معرفتى با احساسات درونى توجيه پذيرند؟

مسئله ى توجيه پذيرى، از روزگاران قديم مطرح بوده است. فيلسوفان مدرس در مسيحيت و فيلسوفان اسلامى با مشرب عقل و استدلال، به توجيه باورهاى دينى دست مى زدند. ايمان گرايانى چون كى ير كگارد و ويتگنشتاين يا غزالى و اشاعره، با روى كرد فوق سر سازگارى نشان ندادند.