کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٣٨

تجربه ى دينى ـ مانند وحى و الهام ـ بر خلاف تجربه ى عرفانى، واجد تجربه ى ناب است; ولى تجربه هاى عرفانى از مفاهيم و پيش زمينه هاى نظرى تأثير مى پذيرند; يعنى عقايد اعتزالى بر عرفان معتزلى، عقايد اشعرى بر عرفان اشعرى و عقايد هندويى بر عرفان هندويى تأثير مى گذارد .

اصولا عقايد در شكل گيرى تجربه ى عرفانى دخالت دارد; حتّى برخى مانند پراودفوت، بر اين باورند كه ساختار مفهومى و اعتقادى، تنها در شكل گيرى تجربه مؤثر نيست; بلكه اين ساختار به عنوان جزئى از تجربه به شمار مى رود; بر اين اساس، در درستى يا نادرستى مكاتب عرفانى، به روش عقلانى و معرفت شناختى نيازمنديم .

تجربه ى دينى و تجربه ى عرفانى، همانند تجربه ى حسّى و علمى، از سه ركن تجربه گر، متعلق تجربه و تفسير تجربه تشكل شده اند; با اين تفاوت كه تجربه ى عرفانى از سنخ علم حضورى و تجربه ى حسّى و علمى از سنخ علم حصولى و تجربه ى دينى از سنخ علم حضورى و حصولى اند; يعنى در تحصيل علم، هم از وساطت مفاهيم ذهنى بهره مى گيرند و هم بدون مفاهيم ذهنى و با ارتباط مستقيم، با معلوم با لذات تماس پيدا مى كنند; البته عارفان در تفسير تجربه هاى عرفانى، از علوم حصولى مدد مى گيرند .

تفاوت تفسير تجربه ى دينى و تفسير تجربه ى عرفانى در اين است كه تفسير تجربه ى دينى همانند تجربه ى دينى، از تجلّى الهى به دست مى آيد; ولى تفسير تجربه ى عرفانى توسط مفاهيم و آموزه هاى حصولى عارف انجام مى پذيرد . به همين دليل، گرفتار تنگناهاى زبانى و شطحيات مى شود .

تجربه ى دينى و عرفانى، همانند تجربه ى حسّى و علمى، محتاج توصيف و تبيين است و از اين رو به معرفت شناسى رئاليستى نيازمند است .

تجربه ى حسّى و علمى، تجربه ى عرفانى و تجربه ى دينى، در بعضى امور با هم متمايزند; هم چنين تجربه هاى شهودى پيامبران و با تجربه هاى شهودى عارفان و سالكان طريقت، مانند آگوستين قديس ـ متأله مسيحى قرن پنجم ميلادى ـ و رابعه ى عدويه ـ عارفه ى مسلمان قرن دوم هجرى ـ تفاوت دارد .

تمايز اين تجربيات در امور ذيل است:

الف) تجربه ى حسّى و علمى، همگانى است و عموميت دارد; ولى تجربه ى دينى و عرفانى، خصوصى و نادر است .

ب) تجربه ى دينى و حسّى پايدار و مستمر است; ولى تجربه ى عرفانى در موارد فراوانى زود گذر و آنى است .

ج) تجربه ى دينى، اطلاعات وسيعى از عالم و آدم و خالق آن دو در اختيار ما قرار مى دهد; هم چنان كه تجربه ى حسّى و علمى از طبيعت، اطلاعات وسيعى ارايه مى كند; ولى تجربه ى عرفانى نسبت به تجربه ى دينى اطلاعات اندك و گاه همراه با ابهام و اجمال را عرضه مى نمايد .

تجربه هاى شهودى پيامبران با تجربه هاى شهودى عارفان و سالكان طريقت، مانند آگوستين قديس و رابعه ى عدويه تفاوت دارد .

تجربه ى دينى غير از بصيرت دينى است; ولى بى شك مستلزم آن است; يعنى پيامبران با مواجهه ى مستقيم و حضورى تجربه گر با حقيقت غايى و الهى و كسب تجربه ى دينى، به بصيرت دينى نيز نايل مى آيند; گرچه هر انسانى مى تواند از راه هاى ديگرى چون عقل و تجربه و شهود عرفانى نيز بصيرت دينى پيدا كند ولى هيچ گاه عقلانيت اعتدالى، در كسب بصيرت دينى از تجربه ى دينى پيامبران بى نياز نيست .

تجربه هاى دينى به اعتقاد ما از اصول و هسته هاى مشتركى برخورد دارند; يعنى تجربه ى دينى نوح، ابراهيم، موسى، عيسى و رسول اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) در اصول دينى مشترك بوده ولى به لحاظ مقتضيات زمان، از فروع مختلفى برخوردار بوده است .

در مقابل، تجربه هاى عرفانى، على رغم ويژگى هاى مشتركى مانند بى زمان و بى مكان بودن، درك وحدت، حقيقت نمايى، احساس آرامش و صفا، ارتباط با امر قدسى و بيان ناپذيرى، اختلافات اصولى و معرفتى دارند; بر اين اساس، ميان عرفان هندو با عرفان مسيحى يا عرفان اسلامى تفاوت اساسى وجود دارد و منشأ اختلاف نيز به تأثير فرهنگ ها و عقايد بر عرفان باز مى گردد .

فرهنگ ها و سنت هاى دينى و عرفانى، مدعى تجربه ى خداوند، نيروانا، برهمن و ... هستند و از اين تجربه هاى دينى در معنا بخشى و جهت دهى زندگى بهره مى برند و كاركردهاى مثبت و منفى فراوانى را به ارمغان مى آورند .