کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٣٥

گيسلر، على رغم متشابه دانستنِ تجربه ى دينى با تجربه ى اخلاقى، تفاوت اين دو نوع تجربه را در امور ذيل مى داند :

١) سرسپردگىِ تجربه ى دينى، دامنه ى گسترده ترى دارد;

٢) تعهّد و سر سپردگى آن ـ از لحاظ نوع ـ متفاوت است;

٣) متعلق آن از يك فرمانده ى برتر رسيده است;

٤) متعلق آن به تنهايى، قدرت غلبه و اتحاد را دارد.[٣]

در اين مقوله نبايد از تغاير تجربه ى دينى با تجربه ى استحسانى و هنرى غفلت كرد; گرچه تجربه ى استحسانى نيز مى تواند شهودى باشد و براى رسيدن به يك تجربه ى دينى به كار آيد; ولى ماهيت آن دو متفاوت است.

ردولف اتو، تجربه ى استحسانى را يك احساس از تعالى مى داند. به نظر وى تجربه ى دينى، يك وقوف به تقدس و تعالى ـ يك تجربه ى مينوى ـ است.[٤]

البته اُتو، تمايز اين دو نوع تجربه را بر اساس تعريف خود از تجربه ى دينى ارايه مى كند; ولى آن چه مسلم است اين است كه تجربه ى دينى و استحسانى، علاوه بر اين كه از جهت درجه تفاوت دارند، از نظر كاركرد نيز متفاوت اند. تجربه ى استحسانى، متضمن احساس حيرت و شگفتى است; ولى تجربه ى دينى دربردارنده ى احساس تعبّد و ستايش است.

گيسلر، تمايز تجربه ى دينى و تجربه ى سكولاريستى و دنيا مدارى را با تغاير متعلق آن ها يعنى خدا و خود انسانى و نوع سر سپردگى بيان مى كند.[٥]

در آثار فلسفىِ غربيان، اين نكته مشهود است كه تجربه ى دينى معنايى وسيع دارد و در بردارنده ى تجربه ى عرفانى نيز هست و اين نكته در بيان اقسام تجربه ى دينى ظاهر گشته است. به نظر نگارنده، تجربه ى دينى، مختص پيامبران و پيشوايان دينى است; هم چنان كه تجربه ى عرفانى، به عارفان و اولياى الهى اختصاص دارد.

هر دو از سنخ علم و ادراك اند ولى تمايزهايى نيز دارند كه در سطور بعدى روشن خواهد شد. غربيان از اين تمايزها غفلت كرده اند; زيرا بدون تفكيك ميان اديان آسمانى و زمين و عارفان و پيامبران، به شناسايى حالات و تجارب دينى و عرفانى پرداخته و آن ها را تفسير و تبيين كرده اند.

البته فيلسوفان عرفان و دين، تفسير يك سانى از تجربه ى عرفانى و دينى عرضه نكرده اند و در مهم ترين زاويه ى اين فصل، يعنى چيستى و ماهيت تجربه ى دينى و عرفانى و نوع سنخ آن، به چالش افتاده اند. دين پژوهانِ معاصر، چهار نظريه در زمينه ى چيستى تجربه ى دينى و عرفانى ارايه كرده اند[٦] كه شايد بتوان نظريه هاى ديگرى را نيز بدان افزود.

١.نظريه ى احساس

فردريك شلاير ماخر، در كتاب ايمان مسيحى، تجربه ى دينى را احساس اتكاى مطلق و يك پارچه به مبدأ يا قدرتى متمايز از جهان مى داند.[٧]

بنا بر اين نظريه، تجربه ى دينى، در بردارنده ى بار معرفتى و شناختارى نيست. ردولف اُتو نيز پذيراى اين روى كرد شده است. اين نظريه، بر اديان آسمانى و ابراهيمى كه صاحب كتاب دينى و معرفتى اند، سازگار نيست; هم چنين بر مكاشفات عرفانى كه به علم حصولى تبيين مى شوند و بار معرفتى پيدا مى كنند، انطباق ندارد. باورها و گزاره هاى دينى و عرفانى، صدق و كذب بردار و شناختارى اند.

٢.نظريه ى ادراك حسى

ويليام آلستون ـ فيلسوف دين معاصر ـ تجربه ى دينى را از سنخ ادراك حسّى دانسته و سه جزء ادراكات حسّى يعنى مُدرِك، مُدرَك و پديدار را به تجربه ى دينى منطبق ساخته است.[٨] اين روى كرد، ناتمام است; زيرا تجربه هاى عرفانى و مكاشفات عرفا، از سنخ علم حضورى اند و ادراك حسّى از سنخ علم حصولى.

در ادراك حسّى، علاوه بر عالم، با معلوم بالذات و معلوم بالعرض رو به روييم; ولى در علوم حضورى، وجود و حقيقت معلوم نزد عالم حاضر است و تفكيك معلوم بالذات و بالعرض معنا ندارد. البته حضورى يا حصولى بودن تجربه ى دينى كه غربيان معرفى مى كنند، دقيقاً مشخص نشده است; زيرا از اين تقسيم بندى علم غافل بوده اند; ولى نكته ى مسلم اين است كه تجربه ى دينى پيامبران، به هر دو سنخ حضورى و حصولى ظاهر شده است.

٣.نظريه ى تفكيك ناپذيرى تجربه و تفسير

پراود فوت، با نقد كردن نظريه ى احساس و ادراك حسّى، نظريه ى ديگرى را مطرح مى سازد. وى بر اين باور است كه هيچ تجربه ى دينىِ تفسير ناشده اى نداريم و هر تجربه اى با مقولات اعتقادى و امور مافوق طبيعى تبيين مى گردد.[٩]