تجربه، يكى از روش هاى كسب معرفت است كه آدميان در فرهنگ ها و تمدن هاى مختلف از آن بهره مى برند . اين روش از تنوع و گستره هاى گوناگونى برخوردار است; براى نمونه مى توان به انواع ذيل اشاره كرد:

تجربه ى علمى دانشمندان علوم تجربى، تجربه ى عرفانى و شهودى عارفان نسبت به وحدت هستى، تجربه ى مهارتى صنعت گران و اصناف، تجربه ى ذوقى و هنرى هنرمندان و شاعران، تجربه ى عادى زندگى روز مره، تجربه ى دينى پيشوايان دين يا وحى و الهام .

در باره ى ويژگى هاى تجربه ى علمى و علم و حس، در گفتار پانزدهم سخن خواهيم گفت . عموم مردم نيز با تجربه ى مهارتى و عادى و ذوقى آشنايى كافى دارند; مهم در اين فصل، تبيين ويژگى هاى تجربه ى دينى و تجربه ى عرفانى است; زيرا تجربه ى دينى و تجربه ى عرفانى، از مباحثى است كه در دو قرن اخير، مورد توجه فيلسوفان دين و روان شناسان قرار گرفته و در مسائل مختلف كلامى، مانند اثبات وجود خدا، گوهر و صدف دين، پلوراليسم دينى، انتظار بشر از دين و... از آن سخن گفته اند; بنا بر اين، شناخت ويژگى هاى آن ضرورت دارد .

قبل از ورود در بحث، لازم است ذكر كنيم كه غربيان در اثر نقد عقل نظرى و طرد الهيات طبيعى از يك طرف و طرد الهيات وحيانى از طرف ديگر ـ كه شرح آن در گفتار علم و دين آمده است ـ به غرض حفظ معنويت، به تجربه ى دينى و عرفانى رو آوردند.

تجربه گروى دينى از شلاير ماخر آغاز شد و توسط ويليام جيمز، اُتو، استيس، ديويس و سويين برن ادامه يافت. اين طايفه، دين را كاملا عرفانى و شخصى كرده و در احساسات و تجارب درونى منحصر ساختند و به تعداد متدينان، دين عرضه كردند.

با اين تفسير، ثبات دين، نفى مى گردد و ملاك دين دارى، نسبى مى شود و نسبى گروى دينى به جاى واقع گروى دينى مى نشيند و نقش دين در تدبير جامعه و حل مشكلات سياسى و اجتماعى نفى مى گردد و دين مطلقاً به حاشيه مى نشيند.

گرچه نمى توان مُنكر بُعد تجربى و احساسى دين شد ـ بُعدى كه در درون و قلب و دل آدمى شور و هيجان مى آفريند ولى اين آرامش و شور، در دين اسلام، زاييده ى تعاليمِ معرفتى و اعتقادى و ارزشى آن است; بر اين اساس، قابل انتقال است و با توجه به گستره ى آن، به عرصه ى مسائل دنيوى و اجتماعى نيز وارد مى شود.

چيستى تجربه ى دينى و تجربه ى عرفانى

تجربه ى دينى از منظر غربيان، آگاهىِ بى واسطه از مقام الوهيت است.[١]

اين آگاهى كه در يك سلسله شرايط مادّى نيز فراهم مى آيد، زاييده ى مواجهه ى فرد با خداوند است; مواجه اى كه نوعى ره يافت روحى و وضعيت روانى، همراه با احساس آرامش و اطمينان و اميد و سر سپردگىِ تام، به متعلق را فراهم مى آورد.

و دينى بودن در مقوله ى تجربه ى دينى، به جهت متعلق آن، يعنى موجودِ فوقِ طبيعى (خداوند يا تجليات او) است.[٢]