کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٢٩

كسانى مانند ويليام جيمز كه ادله ى اثبات يا انكار وجود خدا را نمى پذيرند، نمى توانند ايمان را از سنخ معرفت يقينى بدانند; بر اين اساس، با نگرش كاركرد گرايى و سود انگارانه، ايمان را تفسير كرده اند.[٥٩]

پل تيليش، ايمان را حالت دلبستگى واپسين يا تعلق به غايت قصوى دانسته و پويايى ايمان را به پويايى دلبستگى واپسين استناد داده است.[٦٠]وى عمل ايمان را عمل موجودى متناهى دانسته كه نامتناهى او را فرا مى گيرد و در نتيجه، به سوى نامتناهى روى بر مى گرداند.[٦١]

تفسيرهاى متفاوت ايمان در غرب، مسئله ى رابطه ى ايمان و عقل را نيز گرفتار تذبذب نموده و معقوليّت پذيرى ايمان را دچار بحران ساخته است. كى ير كگارد، ارتباط ايمان و تعقّل را ضديت كامل، و ويتگنشتاين آن دو مقوله را بى ارتباط، و آكويناس داراى ارتباط مثبت معرفى مى كنند.

براى نمونه، در زمينه ى ايمان به خداوند، سه ديدگاه مختلف در غرب مطرح است:

نخست

كسانى كه معتقدند: ما خدا را آفريده ايم و دين دار بودن فايده ى چندانى ندارد; يعنى ملحدان.

دوم

كسانى كه معتقدند:

ما خدا را آفريده ايم اما دين دار بودن هم چنان ارزش مند است. دان كيوپيت، متكلم معاصر اروپايى، بر اين روى كرد اصرار دارد.

سوم

كسانى كه معتقدند، خدا ما را آفريده و مهم ترين تكليف ما انسان ها، ستايش خداوند است. اين ها واقع گرايان دين دار هستند. بر اساس هر يك از روى كردهاى سه گانه، مى توان ايمان را تفسير كرد و رابطه ى آن را با عقل سنجيد.

دان كيوپيت، با توجه به روى كرد خود، ايمان را تعهدى خلاّقانه و مختارانه به ارزش هاى معنوى و به شيوه اى از زندگى مى داند. وى از اين نكته غفلت كرده كه موضع او خودْ ويران گر و خود ابطال است;[٦٢] زيرا با فرض عدم خداوند، چگونه مى توان به تعهد خلاقانه رو آورد.

عوامل و موانع ايمان دينى

يكى از مباحث مهم كلامى كه كم تر بدان پرداخته مى شود، عوامل و موانع ايمان دينى است كه به طور مختصر در اين نوشتار به آن خواهيم پرداخت.

عوامل ايمان دينى

ايمان دينى با يك سرى عوامل تحقق و تقويت مى يابد، براى نمونه مى توان به موارد ذيل اشاره كرد:

الف ـ عوامل مؤثر در تقويت دين دارىِ فطرى

توضيح مطلب آن كه تاريخِ دين دارى بر فطرى بودن ايمان دينى و دين دارى گواهى مى دهد و شايد علت اين دين دارىِ مستمر، وجود حسِ پرستش و دين خواهى به عنوان يكى از حواس باطنى در عرض حس حقيقت جويى، زيباگرايى و... باشد.

مهم ترين عاملى كه در تقويت اين نوع دين دارى مؤثر است، توجه و تذكر در مقابل غفلت است. حوادث و واقعه هاى روزگار، اعم از نعمت ها و نقمت ها، خيرها و شرها، لذت ها و دردها، كاميابى ها و ناكامى ها، براى اهل معرفت بسيار آموزنده است.

چه بسيار توان گرانى كه دچار فقر شدند و يا فقرا و مساكينى كه توان گر شدند. همه ى اين امور و ده ها نكته ى ديگر، از جمله بيمارى، پيرى، مرگ و... تذكر و هشدارى براى آدميان به شمار مى آيد. عنصر مهم توجه و تذكر، ايمان دينى را تقويت مى كند.

ب ـ معرفت مستدل و منطقى

دين دارى فلسفى و عقلى نيز در تقويت ايمان دينى مؤثر است. بى شك آنان كه با برهان وجوب و امكان ، برهان صديقين و برهان وجود فقرى انس دارند، به اقناع و يقين عقلى در باره ى اثبات وجود خدا دست مى يابند و ايمان دينى را تقويت مى كنند.

ج ـ عمل به تكاليف شرعى و اخلاقى

گرچه انجام واجبات و مستحبات در تعريف و چيستى ايمان گنجانده نشده است ولى در تقويت ايمان نقش به سزايى دارد.

در آيات فراوانى به نقش عمل صالح در ايمان دينى تصريح شده است.[٦٣]

حضرت امير(عليه السلام) نيز جهاد در راه خدا و اعطاى صدقه و... را در تقويت ايمان مؤثر مى داند در اين زمينه مى فرمايد:

ـ در ركاب پيامبر(صلى الله عليه وآله) آن چنان مخلصانه مى جنگيديم و براى پيش برد (حق و عدالت) از هيچ چيز باك نداشتيم كه حتّى حاضر بوديم، پدران و فرزندان و برادران و عموهاى خويش را دراين راه (اگر بر خلاف حق باشند) نابود سازيم. اين پيكار بر تسليم و ايمان ما مى افزود.[٦٤]