کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٢٨

نكته ى قابل توجه اين كه، عرفا به منازل و مراتب ايمان اعتقاد دارند[٢٣] و كفر و ايمان را اجتماع پذير معرفى نموده اند; ولى كفر را به معناى فنا و ايمان را به معناى بقاء بعد الفناء تفسير كرده اند.[٢٤]

ايمان در قرآن

قرآن، ايمان را گاهى مقابل نفاق و گاهى در برابر فسق به كار برده است و صِرف اقرار زبانى و قولى را حقيقت ايمان نمى داند.[٢٥] تعريف ايمان به عمل صالح، با توجه به عطف آن ها در قرآن و بشارت خداوند به مؤمنان و عاملان به عمل صالح، ناتمام است;[٢٦] زيرا تعريف ايمان به عمل صالح، مستلزم تكرار ناموجه در آيات است.

از آيات فراوانى استفاده مى شود كه حقيقت ايمان، امرى قلبى است; نه زبانى و فعلى.[٢٧]

نورى است كه خداوند با آن بندگانش را هدايت مى كند.[٢٨]

هديه اى الهى است كه مايه ى بركت و حالت تضرع آدمى است.[٢٩]

ويژگى هاى ايمان در قرآن عبارتند از:

الف. اختيارى بودن ايمان به دليل امر به ايمان و نهى از كفر و نكوهش كفار و عذاب اخروى آن ها[٣٠] و نفى اكراه در دين دارى و ايمان ورزى[٣١] و حسرت كفار.[٣٢]

ب. معرفت پذيرى ايمان[٣٣].

ج. يقين پذيرى ايمان[٣٤] و نفى ظن و تبعيت از گمان.[٣٥]

متكلّمان اماميه نيز در تفسير ايمان، به تصديق قلبى و تصديق و يقين جازم تأكيد ورزيدند;[٣٦] البته نه تنها يقين معرفتى بلكه تصديقى، همراه با پذيرش قلبى.[٣٧]

اما درباره ى اين كه آيا يقين در ايمان بايد يقين منطقى باشد يا يقين عقلايى و عرفى؟

ظاهر آيات بر مطلق يقين و پذيرش قلبى دلالت دارد.

د. ركن نبودن عمل براى ايمان، ولى لازم بودن آن.[٣٨]

و اما در باب فوايد و آثار ايمان نيز آيات فراوانى وجود دارد; براى نمونه مى توان به موارد ذيل اشاره كرد:

رستگارى،[٣٩] تقوا و معنويت،[٤٠] تعادل روحى،[٤١] بركات دنيوى،[٤٢]عمل صالح،[٤٣] معرفت درونى،[٤٤] محبت بيش تر به خداوند،[٤٥] اطمينان و توكل به خدا،[٤٦]هدايت قلب،[٤٧] زوال ترس و بيم و خوف و حزن،[٤٨] ثبات و استوارى مؤمن،[٤٩] سكينه و آرامش[٥٠] و اما در زمينه ى افزايش و كاهش پذيرى ايمان، آيات و روايات فراوانى ذكر شده است.[٥١]

در اصول كافى، به درجات هفت گانه يا هفت سهم ايمان اشاره شده است.[٥٢]

پرسش مهّم اين است كه اگر ايمان را تصديق قلبى يا اقرار زبانى يا آميزه اى از آن دو بدانيم، آيا مى توانيم به افزايش و كاهش پذيرى ايمان اعتراف كنيم يا تنها بر اساس تفسير ايمان به عمل و كردار نيك مى توانيم مراتب ايمان را بيان نماييم؟

برخى از نويسندگان، روى كرد دوم را گزينش كرده اند;[٥٣] در حالى كه مى توان به ذو مراتب بودن تصديق قلبى نيز اعتراف كرد. به هر حال، همه ى متكلّمان به افزايش و كاهش پذيرى ايمان اقرار نموده اند.[٥٤]

مطلب ديگر اين كه متعلق ايمان در قرآن، هم امر حق آمده است و هم امر باطل. خداوند سبحان در آيه ى ٥٢ سوره ى عنكبوت مى فرمايد:

« و آنان كه به باطل گرويده و خدا را انكار كرده اند، همان زيان كاران اند ». م

تكلّمان اسلامى، عمدتاً متعلّق ايمان را، ضروريات دين يا اصول پنج گانه ى اسلام يعنى توحيد، عدل، نبوت، امامت و معاد دانسته اند.[٥٥]

ديدگاه فيلسوفان و متكلّمان مسيحى و غربى

فيلسوفان و متكلّمان مسيحى و غربى نيز در گفتمان ايمان شركت دارند. ايمان نزد آكويناس ، تصديقى است كه مؤمن از روى شواهد ناقص، بر اساس اراده و اختيار خود بدان روى مى آورد و به امور غيبى نيز تعلق دارد. وجود « شواهد ناقص » براى اين جهت است كه عنصر ايمان به صورت ضد عقلانى، فاقد مدرك در نيايد; ولى به مرتبه ى علم و درجه ى يقين بالاتر نمى رسد و به مشهودات تعلق ندارد.[٥٦]

نكته ى جالب اين كه آكويناس، على رغم روى كرد خود درباره ى ايمان، در صدد اثبات وجود خداوند از طريق براهين پنج گانه است. مارتين لوتر ـ بنيان گذار جنبش اصلاح كليسا ـ ايمان را اعتماد (tust) به خداوند تفسير مى كند[٥٧] و شلاير ماخر، آن را به احساس تعلّق و وابستگى تبيين مى نمايد.[٥٨]