کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٢٧

البته به اعتراف حمصّى، شيخ مفيد ايمان را تصديق قلبى و اقرار زبانى و عمل جوارحى معرفى مى كند;[٤] هم چنان كه خواجه نصيرالدين طوسى نيز علاوه بر تفسير تصديق قلبى، به تفسير تركيبى از تصديق قلبى و اقرار زبانى رو آورده است.[٥]

متكلّمان اماميه، ايمان را حاصل دليل و برهان شمرده اند و اصول پنج گانه ى ايمان يعنى توحيد، عدل، نبوت، امامت و معاد را زاييده ى دليل و استدلال دانسته و با اين نظريه، معقوليّت مدعيات دينى و ارتباط دين و عقل را پذيرفته اند.

خوارج، آلودگان به گناه را از جرگه ى اهل ايمان رانده و مرتكبان گناه را با كافران مترادف دانسته اند. از اين رو عمل نيك را ركن ايمان شمرده اند.[٦] اشاعره به طور عمده، به رأى اماميه گرايش دارند; ولى ابوالحسن اشعرى ـ مؤسس اين مكتب ـ دو تفسير تصديق قلبى و تفسير قولى و عملى[٧] را مطرح كرده است.

باقلانى نيز مشرب تركيبى اشعرى را دنبال نمود.[٨] مرجئه در مقابل خوارج، عمل را از مرتبه ى ايمان به تأخير انداخته و آن را با معرفت برابر دانسته اند; البته طرف داران اين فرقه در متعلق معرفت و ايمان، دچار چالش شدند.[٩]

ابوحنيفه، ايمان را به معرفت الهى و تصديق قلبى و اقرار زبانى تفسير نمود.[١٠] معتزله علاوه بر تصديق قلبى به عمل جوارحى نيز تأكيد داشتند.[١١] قدماى اهل سنت و حشويّه، ايمان را آميزه اى از تصديق قلبى، اقرار لسانى و عمل به اركان دانسته اند.

اميرالمؤمنين ـ على(عليه السلام) ـ نيز در حديثى فرموده است:

« الايمان تصديق بالجنان و اقرار باللسان و عمل بالاركان و هو عمل كله ».

خواجه نصيرالدين طوسى در تجريد الاعتقاد، به استناد آيه ى :

وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا)[١٢]

و آيه ى:(فَلَمّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللّهِ عَلَى الْكافِرِينَ)[١٣]

تصديق قلبى بدون اقرار زبانى و نيز به استناد آيه ى :قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا)[١٤]

اقرار زبانى، بدون تصديق قلبى را كافى ندانسته است. عامه ى فقها نيز ايمان را كار دل و زبان شمرده اند و تصديق قلبى يا اقرار زبانى را به تنهايى كافى ندانسته اند; ولى كراميه بر اين باورند كه حقيقت ايمان، اقرار كردن به زبان نسبت به حقّانيّت اصول دين است و تصديق قلبى و كردارهاى نيك دخالتى در آن ندارد.[١٥]

اسماعيليه نيز ميان ايمان ظاهرى و باطنى فرق نهاده و ايمان ظاهرى را اقرار زبانى و ايمان باطنى و حقيقى را تجربه ى عقلى يا قلبى دانسته اند.[١٦] فيلسوفان، ايمان حقيقى را علم فلسفى به مبدأ و معاد، و علم به مبدأ را معرفت صفات و افعال و آثار الهى، و علم به معاد را معرفت نفس، قيامت و نبوت معرفى كرده اند.[١٧]

متكلّمان اسلامى در ارتباط با كفر و فسق و ايمان و نيز رابطه ى اسلام و ايمان مطالب فراوانى نگاشته اند.

ديدگاه عرفاى اسلامى

ايمان از نظر عرفاى اسلامى، امرى اختيارى است; زيرا خداوند سبحان بدان امر كرده; و بر اين امر، حجت تامه ى قويّه بر خلق عطا نموده است و از برخى تعابير به دست مى آيد كه ايمان، حقيقتى قلبى است; زيرا چه بسا جماعتى در امر ايمان به سر حد معرفت برسند و با معجزه ى پيامبران، علم به حقايق دينى پيدا كنند، ولى از روى ظلم و برترى جويى و حسد، اظهار به تصديق قيامت نكنند و دل آن ها به نور ايمان منوّر نگردد; البته عارفانْ ايمان را به ايمان علمى و ايمان عينى تقسيم نموده و ايمان عينى را زاييده ى تجلّى شهودى دانسته اند. اين طايفه، ايمان و عقل را رفيقان سالك طريقت شمرده اند و انسان را تا زمانى كه از ايمان به شرايع محروم باشد، از حكم وهمْ رها و خلاص ندانسته اند.[١٨]

و هم چنين عرفا توحيد را به چهار مرتبه ى توحيد ايمانى، توحيد علمى، توحيد حالى و توحيد الهى تقسيم كرده و در تعريف مرتبه ى نخست گفته اند:

« توحيد ايمانى آن است كه بنده به تفرّد و صف الهيت و توحّدِ استحقاقِ معبوديت حق سبحانه بر مقتضاى اشارت آيات و اخبار تصديق كند به دل، و اقرار دهد به زبان. عارفان در اين توحيد با عموم مؤمنان مشارك اند; ولى به ديگر مراتب، متفرّد ».[١٩]

اين گروه، متعلَق ايمان را « ما جاء به النبى، بدون تحكّم عقل و تأويل فكرى » دانسته اند.[٢٠]

شايان ذكر است كه برخى عرفا، ايمان را از عمل تفكيك كرده و عمل را از اركان ايمان ندانسته اند[٢١] وعده اى نيز ارادت و عشق و التزام و يقين را در حقيقت ايمان اخذ كرده اند.[٢٢]