مفاهيمى مانند ايمان و اميد، عشق،... از ناب ترين مقولات انسانى اند كه به زندگى آدمى حلاوت مى بخشند. جوهره ى ايمان، بيش تر به حوزه ى دين ارتباط دارد و كاربرد و منزلت آن در ادبيات و تعاليم دينى، به خوبى نمايان است. از ديرباز، پژوهش گران كلامى و فلسفى در فرهنگ دينىِ اسلام و مسيحيت به پژوهش و كاوش در زمينه ى ايمان پرداخته اند.

شايد تحولات سياسى و اجتماعىِ پس از جنگ صفين از ناحيه ى خوارج و سپس از سوى مُرجئه، منشأ آغازين اين پژوهش بوده است; ولى انگيزه هاى دينى و سعادت منشانه و نجات مدارانه ى مؤمنان، در استمرار ايمان شناسى نقش به سزايى داشته و زمينه ى تحقيقات درون دينى و عقلى و شهودى آن را فراهم ساخته اند; به همين دليل، پرسش هاى فراوانى از چيستى ايمان و متعلّقات آن به پيشوايان دين عرضه گرديده است.[١]

گفتمان ايمان از حيث پديدار شناسى، انسان شناسى و فرجام شناسى، با پرسش هايى در زمينه ى چيستى ايمان، گوهر و اركان ايمان، رابطه ى ايمان با معرفت و عمل و تجربه ى عرفانى، ترابط عقل و ايمان، مراتب و افزايش و كاهش ايمان و... مورد پژوهش قرار گرفته است.

معناى ايمان

ايمان از باب إِفعال ماده ى اَمن (امن، يؤمن، ايماناً) در لغت به معناى گرويدن، ايمن گردانيدن و باور داشتن، روى كردن و اعتماد ورزيدن است. در قرآن نيز به معناى فعل ايمان يا معناى محتواى آن و يا هر دو به كار رفته است.[٢]

حقيقت، اركان و شرايط ايمان

ديدگاه متكلمان و حكماى اسلامى

متكلّمان و حكماى اسلامى درباره ى حقيقت، اركان و شرايط ايمان اختلاف نظر دارند. آيا ايمان كار زبان و اقرار زبانى است يا تصديق قلبى و يا فعل نيك و يا آميزه اى از اين ها است؟

متكلّمان اماميه، به طور عمده ايمان را تصديق قلبى خدا، رسول و رسالت او دانسته اند; بنابراين، اقرار زبانى و عمل جوارحى، نه ركن ايمان است و نه شرط آن.[٣]