کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١١

نتيجه گيرى

قلمرو و گستره ى دين پژوهى به دو عرصه ى ذيل انشعاب مى يابد:

الف. گستره اى كه به حقّانيّت و صدق و كذب اديان كارى ندارد; اين دسته به دو شاخه ى ديگر تقسيم مى شود:

١) قلمروى كه از نگاهى ويژه به بخش خاصى از اديان نظر دارد; مانند جامعه شناسى دين، روان شناسى دين، مردم شناسى دين، اسطوره شناسى دين و ادبيات و هنر دينى.

٢) قلمروى كه از منظر خاصى به بخشى از اديان نمى پردازد و تمام دين را مورد پژوهش قرار مى دهد; اين عرصه با دو روش تاريخى و پديدار شناختى به تحقيق مى پردازد. روش تاريخى، منشاء پيدايش تاريخ اديان و مطالعه ى تطبيقى اديان، و روش پديدار شناختى، منشأ پيدايش پديدار شناسى دين شده است.

ب. گستره اى كه با حقّانيّت و صدق و كذب اديان ارتباط دارد; اين عرصه نيز به سه گروه ذيل انشعاب مى يابد:

١) فلسفه ى دين، كه به بررسى عقلانى مدعيات دينى ـ به معناى عام ـ و معرفت شناسى گزاره هاى دينى و ارتباط دين با مقوله هاى ديگر مى پردازد; مباحثى چون تعريف دين، منشأ دين، انتظار بشر از دين، كثرت گرايى دينى، ايمان، اثبات خدا، صفات خدا، ادله ى عدم اعتقاد به خدا، گوهر و صدف دين، مسئله ى شر، وجود و تجرّد نفس، جاودانگى، رستگارى، نجات و معجزه در دايره ى عقلانيت مدعيات دينى قرار دارند و مسائلى مانند زبان دين، تحقيق پذيرى گزاره هاى دينى، معرفت شناسى روش هاى فهم متون دينى و معرفت شناسى تجربه ى دينى، در قلمروِ معرفت شناسى دينى جاى مى گيرند و امورى چون رابطه ى اخلاق و دين، علم و دين، ايدئولوژى و دين، دين و آزادى، دين و دموكراسى، دين و مدرنيزم، دين و تمدن، دين و فرهنگ، دين و دنيا و عقل و دين در مبحث ارتباط دين با مقوله هاى ديگر قرار دارند.

٢) كلام، كه به بررسى عقلانى و نقلى مدعيات دين خاص اقدام مى كند.

٣) معرفت شناسى دينى كه با روش معرفت شناسى درجه ى دوّم، از احكام و عوارض معارف دينى سخن مى گويد; مانند ترابط و تأثير و تأثر معارف بيرون دينى بر معارف دينى.

[١] . انّ الحكمة هى العلم بحقايق الاشياء على ما هى عليه بقدر الطاقة البشريه، (شرح رساله المشاعر، ص ٤). ان الفلسفه استكمال النّفس الانسانيه بمعرفه حقائق الموجودات على ما هى عليها و الحكم بوجودها تحقيقا بالبراهين لا اخذا بالظنّ و التقليد بقدر الوسع الانسانى، (الحكمة المتعاليه، ج ١، ص ٢٠).

[٢] . الحكمة الالهيه علم يبحث فيه عن احوال الموجود بما هو موجود فالحكمة الالهيه هى العلم الباحث عن احوال الموجود بما هو موجود ويسمّى ايضاً الفلسفة الاولى و العلم الاعلى، (بداية الحكمة، ص ٦).

[٣] . صدرالمتألهين شيرازى، الشواهد الربوبية، ص ١٨.

[٤] . صدرالمتألهين شيرازى، التعليقة على الهيات شفا، چاپ سنگى، ص ٢٥٦.

[٥] . ر. ك: جان هيك، فلسفه دين، ترجمه ى بهرام راد، ص ص ٢١ و ٢٢.

[٦] . دين پژوهى، دفتر دوم، ص ٢٧١.

[٧] . براى اطلاع بيش تر از مدل هاى مختلف كلام، به گفتار سوم مراجعه كنيد.

[٨] . الكلام علم يقتدر معه اثبات العقايد الدّينيه ما يراد الحجج و دفع الشبهه. شرح المواقف، (قم:

منشورات الشريف الرضى، چاپ اول، ١٣٧٠); ج ١، ص ٢٤; و نيز ر. ك: عبدالرزاق لاهيجى، شوراق الالهام، ج ١، ص ٣.

[٩] . الكلام هوالعلم بالعقايد الدّينيّه عن الادلّة اليقينيه، سعدالدّين التفتازانى. شرح المقاصد، (بيروت: عالم الكتب); ج ١، ص ١٦٣.

[١٠] . الكلام صناعة يقتدر بها على اثبات العقايد، عبدالرّزاق لاهيجى، شوارق الالهام، ج ١، ص ٥.

[١١] . ابونصر محمد بن محمد فارابى، احصاء العلوم، (انتشارات علمى و فرهنگى)، ص ١١٤.

[١٢] . عبدالرحمن ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ترجمه ى محمد پروين گنابادى، ج ٢، ص ٩٣٢.

[١٣] . ر. ك: جزوه ى مبادى و منابع كلام، درس هاى نگارنده در مؤسّسه ى امام صادق(ع)، ص ص ١٠٠ و ١٠١.

[١٤] . دكتر همايون همتى، كيهان فرهنگى: پيشينه تاريخى اديان، ش ١٤٦، مهرماه ١٣٧٧.

[١٥] . دين پژوهى، دفتر اول، ص ١٣٤.

[١٦] . همان، ص ١٣٧ ـ ١٣٨.

[١٧] . همان، دفتر دوم، ص ٢٩١.

[١٨] . دين پژوهى، دفتر اول، ص ٢٩٨.

[١٩] - the encyclopedia of eligion ed: milcea eliade ٧٠١٢. psycholgy and eligon. pp: ٧٥ - ٨٢ و نيز ر. ك: كارل يونگ، روان شناسى و دين، ترجمه ى فواد روحانى، (اميركبير) و همان، روان شناسى ضمير ناخودآگاه، ترجمه ى محمد على اميرى، (انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى).

[٢٠] . همان، دفتر اول، ص ١٦٩.

[٢١] . همان، دفتر دوم، ص ص ٣٥٠ ـ ٣٤٩. و نيز ر. ك: ملكلم همليتون، جامعه شناسى دين، ترجمه ى محسن ثلاثى، ص ص ٣٦ ـ ١٩.

[٢٢] . ر. ك: دين پژوهى، دفتر اول، ص ص ٢٠١ ـ ٢٠٤.

[٢٣] . پل تيليش، الهيات فرهنگ، ترجمه ى مراد فرهاد پور، ص ص ٢٢٨ ـ ٢٢٣.

[٢٤] . محمد مجتهد شبسترى، هرمنوتيك كتاب و سنّت، (تهران: طرح نو)، ص ص ١٦٨ ـ ١٧٠.

[٢٥] . عبدالكريم سروش، قبض و بسط تئوريك شريعت، (انتشارات صراط، چاپ سوم)، ص ص ٧٨ ـ ٧٩.

[٢٦] . ر. ك: مصطفى ملكيان، فصل نامه ى نقد و نظر: سال اوّل، شماره ى ٢، ص ٣٥.

[٢٧] . ر. ك: استاد جعفر سبحانى، مدخل مسائل جديد در علم كلام، ص ١٠.andisheqom