تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٥١ - ج- مساله حفر خندق

و لذا در حديثى مى‌خوانيم كه پيامبر ص بعد از پايان جنگ احزاب فرمود:

الان نغز و هم و لا يغزوننا:

" اكنون ديگر ما با آنها مى‌جنگيم و آنها قدرت جنگ نخواهند داشت‌ [١]

*** ب- بعضى از مورخان نفرات سپاه" كفر" را بيش از ده هزار نفر نوشته‌اند، مقريزى در الامتاع مى‌گويد تنها قريش با چهار هزار سرباز و سيصد رأس اسب و هزار و پانصد شتر بر لب خندق اردو زد قبيله بنى سليم با هفتصد نفر در منطقه مر الظهران به آنها پيوستند، قبيله بنى فزاره با هزار نفر، و قبائل بنى اشجع و بنى مره هر كدام با چهارصد نفر، و قبائل ديگر هر كدام نفراتى فرستادند كه مجموع آنها از ده هزار تن تجاوز مى‌كردند.

در حالى كه عده مسلمانان از سه هزار نفر تجاوز نمى‌كرد، آنها دامنه كوه سلع كه نقطه مرتفعى بود (در كنار مدينه) را اردوگاه اصلى خود انتخاب كرده بودند كه بر خندق مشرف بود و مى‌توانستند بوسيله تيراندازان خود عبور و مرور از خندق را كنترل كنند.

به هر حال لشكر كفر، مسلمانان را از هر سو محاصره كردند و اين محاصره به روايتى بيست روز و به روايت ديگر ٢٥ روز و مطابق بعضى از روايات حدود يك ماه به طول انجاميد [٢] و با اينكه دشمن از جهات مختلفى نسبت به مسلمانان برترى داشت، سر انجام چنان كه گفتيم ناكام به ديار خود باز گشتند.

*** ج- مساله حفر خندق‌

چنان كه مى‌دانيم به مشورت سلمان فارسى صورت‌

---

[١] تاريخ كامل ابن اثير جلد ٢ صفحه ١٨٤.

[٢] بحار الانوار جلد ٢٠ صفحه ٢٢٨.