ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٣٦ - قيام نوادگان امام حسن مجتبى، عليه السلام

چه نقشى را بر عهده مى گيرند و چه اهدافى را دنبال مى كنند، خود بحث مفصلى است كه اين مجال را فرصت طرح دقيق و كامل آن نيست و ما تنها اشاراتى گذرا به آن خواهيم داشت ولى پيش از آن لازم ديديم كه در حد يك شناخت اجمالى ساير حركتهايى را كه با اهداف اصلاح طلبانه در آن روزگار وجود داشتند، بررسى نماييم تا هرچه بهتر به صحت تدابير اتخاذشده از سوى امام صادق، عليه السلام، واقف شويم.

قيامهاوحركتهاى اصلاح طلبانه درعصرامام صادق عليه السلام‌

پيش از اين گفتيم كه نيمه اول قرن دوم هجرى شاهد وقوع قيامها و حركتهاى مسلحانه متعددى بر ضد دستگاه اموى بود كه در اين ميان نقش انقلابيون علوى حائز اهميت بسيارى است. بسيارى از انقلابيون علوى سعى داشتند با فداكارى و نثار خون خود، وجدان خفته جامعه اسلامى را بيدار سازند و جامعه را به طريق صحيح خود كه همانا حاكميت امام معصوم بود برگردانند كه نمونه بارز ايشان امامزادگانى چون «زيد بن على بن الحسين» و فرزندش «يحيى بن زيد» هستند كه در نهايت اخلاص به حركتى شجاعانه در زمانه سكوت دست يازيدند، اگرچه به دليل نامناسب بودن شرايط جامعه براى چنين حركتهايى به نتيجه اى مطلوب دست نيافتند.

قيام زيد بن على بن الحسين‌

«زيد بن على بن الحسين، عليهم السلام». در زمان «هشام بن عبدالملك» خليفه سفاك اموى به خونخواهى جدش حسين بن على، عليهماالسلام، و در اعتراض به سياستها و عملكردهاى ضد اسلامى خلفاى جابر اموى در عراق دست به قيامى مسلحانه مى زند اما بار ديگر تاريخ تكرار شده و مردم نابكار كوفه او را نيز چون جد بزرگوارش در ميان دشمنان بى يار و ياور رها مى سازند.

زيد در سال ١٢٠ ق به شهادت مى رسد و پيكر مطهرش را تا مدتهاى مديدى بر دار نگه مى دارند اما يك تن از آن بى وفا مردم به مخالفت بر نمى خيزند تا سرانجام به دستور هشام آن پيكر سربدار را به آتش مى كشند و خاكسترش را بر باد مى دهند.

هنگامى كه خبر شهادت زيد بن على به امام صادق، عليه السلام، مى رسد، حضرتش را اندوهى عميق فرا مى گيرد و بسيار محزون مى شوند به حدى كه آثار خون و اندوه بوضوح در چهره اش نمايان مى گردد و آن حضرت دستور مى دهد كه از مال خود، هزار دينار در ميان خاندان كسانى كه با زيد كشته شده اند پخش كنند.[١]

امام صادق، عليه السلام، در وصف جناب «زيد بن على بن الحسين» مى فرمايد:

«خداوندعمويم زيد را رحمت كند. او مردم را به سوى «رضاى آل محمد» دعوت مى كردو اگر پيروز مى گرديد، در پيشگاه خدا عهد خود را وفا نموده و به آنچه گفته بود عمل مى كرد».[٢]

قيام يحيى بن زيد

يحيى پسر زيد دنباله فعاليت پدر را گرفت و به منظور نجات و پيروزى هواداران مهاجر كوفى كه «حجاج بن يوسف» و ديگر امراى اموى عراق آنان را به خراسان تبعيد كرده بودند، به اين استان دوردست رفت ولى او نيز به سال ١٢٥ ق پس از چند سال مبارزه و تلاش به همان سرنوشت پدر مبتلا گرديد.[٣]

اما قيامهاى ديگرى هم از سوى علويان واقع مى شد كه به دليل اهداف جاه طلبانه و خودپسندانه اى كه در رهبران اين قيامها وجود داشت، هرگز مورد تاييد و رضايت امام صادق، عليه السلام، واقع نگرديد. كه از جمله مى توان به جنبش مسلحانه نوادگان امام حسن مجتبى، عليه السلام، اشاره نمود:

قيام نوادگان امام حسن مجتبى، عليه السلام‌

«عبدالله محض» كه پسرزاده امام حسن مجتبى، عليه السلام، بود، همواره براى به قدرت رساندن پسرانش تلاش مى كرد و پسر خود «محمد» معروف به «نفس زكيه» را قائم آل محمد مى خواند، از اين رو در پى فرصتى بود كه به اهداف خود جامه عمل بپوشاند و حتى به دنبال اين بود كه از امام صادق، عليه السلام، نيز براى پسرش بيعت بگيرد، اما امام در پاسخ او با لحنى خيرخواهانه فرمود:

«من ترا اى پسرعمو به پناه خدا مى سپارم و هرگز به مصلحت شما نمى دانم كه در اين امر (به دست گرفتن حكومت) دخالت كنيد، من مى ترسم كه با اين اقدام خود و خانواده ات به نابودى كشيده شويد».

عبدالله كه از اين سخنان امام جا خورده بود و انتظار چنين جوابى را نداشت شروع به سخنانى در انكار و

[١]. المفيد، محمدبن نعمان، الارشاد، ص ٥٢٦، همچنين ر. ك: الطبرسى، ابوعلى الفضل بن الحسن، اعلام الورى باعلام الورى، ص ٢٦٦.

[٢]. الاربلى، على بن عيسى، كشف الغمة فى معرفة الائمة، ج ٢، ص ١٥٥.

[٣]. فاضل، جواد، معصوم هشتم، ص ٤، همچنين ر. ك: ابن شهرآشوب، مناقب آل ابى طالب، ج ٣، ص ٣٩٩.

[٤]. ابن شهرآشوب، همان، ص ٤٠٠، همچنين ر. ك: اصفهانى، عمادالدين، زندگانى حضرت امام جعفر صادق، ص ٣٢.

[٥]. مفيد، محمدبن نعمان، همان، ص ٥٢٧، الاربلى، على بن عيسى، همان، ص ١٦٧.

[٦]. فاضل، جواد، معصوم هفتم، ص ٥٧.

[٧]. همان، ص ٦٢.

[٨]. همان، صص ٨٠- ٧٧.

[٩]. فاضل، جواد، معصوم هشتم، ص ٣٢.

[١٠]. همان، ص ٣٣.

[١١]. همان، صص ٦٥- ٥٧.

[١٢]. خامنه اى، سيدعلى (آيت الله)، پيشواى صادق، صص ٥٨- ٥٥.

[١٣]. همان جا.

[١٤]. المفيد، محمدبن نعمان، همان، صص ٥٢٢- ٥٢١.

[١٥]. ممقانى، رجال، ج ١، ص ٤٦٨، به نقل از پيشواى صادق‌

[١٦]. قمى، شيخ عباس، منتهى الآمال، ج ٢، صص ٣٧- ٣٦. لازم به تذكر است كه «يحيى بن زيد» همان شخصى است كه حامل صحيفه سجاديه بوده است.