ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٣٤ - حماسه دينى در ادب پارسى
و بررسى شده است.
٦. حمله حيدرى گل احمد، چاپ لاهور كه در سال ١٩١٦ ميلادى در ٩٦ صفحه منتشر شده است.
٧. حمله حيدرى سيدعلى پسند بلگرامى (م ١١٨٣ ق.) كه تكمله كار باذل است و در هند به سال ١٣٠٥ ق. چاپ سنگى شده و نسخهاى از آن در كتابخانههاى شخصى ايران موجود است.
٨. حمله حيدرى فقير قهدريجانى كه ١٢٣٠ ق. سرايش آن خاتمه يافته است و در كتابخانههاى سلطنتى و شخصى دو نسخه دارد.
٩. حمله حيدرى سروده مهدى علىخان عاشق هندى كه در الذريعه از آن ياد شده اما آن را نديدهام.
بعلاوه حماسههاى منظوم ديگرى نيز درباره جنگهاى حضرت على، عليهالسلام، وجود دارد كه برخى از اين جنگها تاريخى و برخى خيالى و افسانههاى است. برخى از اين منظومهها عبارتند از:
١. خاوراننامه محمدبن حسام سروده ٨٣٠ ق. كه غيرتاريخى است و هفت بار در ايران و هند چاپ سنگى شده و چاپ بسيار نفيسى هم از آن موجود است. ابن حسام سال ٨٧٥ ق. در قاين از دنيا رفته است.
٢. شاهنامه حيرتى سروده ٩٥٣ ق. درباره جنگهاى پيامبر و ائمه كه شامل ٢٠٨٠٠ بيت در بحر هزج است كه همزمان با سلطنت شاه طهماسب اول سروده شده و شاعر آن سال ٩٧٠ ق. در كاشان از دنيا رفته است.
٣. غزونامه اسيرى سروده سال ٩٦٧ ق. درباره غزوات صدر اسلام و اهدا شده به سلطان سليمان عثمانى.
٤. اشعار حسين بن حسن فارغ گيلانى در احوال اميرمؤمنان و دلاورىهاى ايشان سروده سال ١٠٠٠ ق. كه به شاه عباس اهدا شده است. از اين كتاب نسخههايى در دانشگاه تهران و كتابخانه ملى تبريز موجود است.
٥. مجمعالبحرين اسيرى در غزوات پيامبر، صلّىاللّهعليهوآله، و على، عليهالسلام، در قرن ١١ هجرى كه نسخهاى از آن در كتابخانه مجلس موجود است.
٦. حربه حيدرى (سروده احتمالًا كريم) در سال ١١٣٥ ق. كه در دانشگاه لاهور موجود است.
٧. جنگنامه آتشى كه افسانههاى غيرتاريخى درباره جنگهاى اميرالمؤمنين، عليهالسلام، است و سال ١١٨٨ ق. سروده شده و در آستان قدس موجود است.
٨. خداوندنامه ملكالشعرا صبا (فتحعلى خان كاشانى) كه جنگهاى صدر اسلام تا ميانه جنگ صفين را بازگو مىكند و در عهد فتحعلىشاه سروده شده است.
٩. صولت صفدرى سروده محبعلى خان حكمت كه ادامه كار باذل است و سال ١١٤٣ ق. سروده شده است.
١٠. جذبه حيدرى عبدالعلى خان احسن شاعر بنگالى كه ١١٥٨ ق. سروده شده است.
١١. شهنشاهنامه ميرزا سيدجعفر صافى اصفهانى (م ١٢١٩ ق.) جنگهاى پيامبر، صلّىاللّهعليهوآله، و مولا على، عليهالسلام، را در بر دارد. اين شاعر سال ١٢١٩ ق. فوت كرده است.
١٢. هفتخوان حيدرى سروده عيانى كه محاربات حيدر كرار است كه در اوايل قرن سيزده سروده شده و ظاهراً تنها منتخبى از آن در تذكرهها به جا مانده است.
١٣. خلافتنامه خاموش يزدى درباره وقايع خلافت اميرمؤمنان، عليهالسلام، كه در آستان قدس نسخه خطى دارد.
١٤. يعسوبنامه واقف كه هنوز هيچ نشانى از آن نيافتهام.
١٥. ارديبهشتنامه سروش اصفهانى (شمسالشعرا) كه به زندگى پيامبر، صلّىاللّهعليهوآله، و على، عليهالسلام، پرداخته و در زمان محمدشاه قاجار سروده شده و شاعر به سال ١٢٨٥ ق. از دنيا رفته است.
١٦. افتخارنامه افتخارالعلماى صبا كه پسر ميرزا محمدحسن آشتيانى مجتهد بزرگ عهد ناصرى است و دو جلد است و تنها جلد دوم آن به اشتباه به نام حمله حيدرى چاپ سنگى شده و جلد اول هم به اشتباه به نام نويسنده ديباچه كتاب مجدالادبا در كتابخانه دانشگاه ثبت شده و هر دو جلد نزد حقير موجود است.
١٧. غزونامه ميرزا عبدالوهاب قطره چهارمحالى كه مربوط به عهد فتحعلىشاه است و به جنگهاى