ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٣٦ - حماسه دينى در ادب پارسى
خاموش يزدى شامل هشت دفتر در دو مجلد و شصت هزار بيت.
١٠. غمكده سروده شخصى به نام وفا كه به محمدشاه قاجار اهدا شده و پس از عاشورا به زندگى امام سجاد، عليهالسلام، هم پرداخته است.
١١. غمناك سروده عبدالحسين فومنى در عهد مشروطه.
معروفترين مختارنامهها عبارتند از رساله دلگشا، مختارنامه آرانى كاشانى، مختارنامه برهانپورى، مختارنامه مفتون آذربايجانى، فتحنامه مختار، مختارنامه خاموش يزدى و ...
حماسه دينى ديگرى كه بسيار معروف است صاحبقراننامه درباره دلاوريهاى حضرت حمزه سيدالشهداست.
حماسههاى ديگرى درباره پيامبر اسلام و ساير پيامبران، معجزات ائمه، عليهمالسلام،، زندگى حضرت زهرا، عليهاالسلام، زندگى ساير ائمه، عليهمالسلام، وجود دارد. همچنين دو حماسه درّ مكنون سروده ميرشمسالدين فقير عباسى دهلوى (م ١١٨٣ ق.) و منظومه قريب الفرج در احوال ختم الحجج اثر طبع خاموش يزدى نجفى در سه دفتر ناتمام و پانزده هزار بيت درباره حضرت ولى عصر، عجل الله تعالى فرجه، شناسايى شده است.
اين متون حماسى به دلايل مختلف داراى اهميت و ارزشى تاريخى، دينى و ملى هستند. اول، نشان دهنده محبوبيت و آميختگى ولايت اهلبيت با زندگى مردم اين ديار هستند. دوم، نگاه و عرق مردم به روح حماسى و عرفانى اميرمؤمنان را به نمايش مىگذارند. سوم، بخش مغفول و فراموش شدهاى از تاريخ ادبيات كشور هستند و چهارم، از لحاظ جامعه شناختى و مردمشناسى به عنوان بخشى از فرهنگ و باورهاى عاميانه داراى ارزشاند و پنجم از بعد نمايشى و قصهگويى به عنوان منبعى مهم از تاريخ نقالى و پردهدارى و قصهگويى ايران قابل توجه مىباشند. با اين همه از حدود ٣٠ كتابى كه درباره اميرالمؤمنين نام برده شد تنها ٥ عنوان در ايران چاپ سنگى شدهاند و امروز كاملًا نايابند و ٢ نسخه نيز به شكل منتخب سالها قبل به چاپ سربى و جديد رسيدهاند.
متأسفانه امروز اين فرهنگ عميق و عمومى در هجوم رسانههاى جديد و در دوران مرگ قصهگويى و نقالى كاملًا رو به فراموشى است و متأسفانه با سيطره نگاه محدود علمزده پوزيتيويستى، حتى خانوادههاى مذهبى از بعد حماسى و عرفانى معارف آلالله بىخبرند.
در دوران پهلوى اول كه كار احياء متون رونق گرفت حماسههاى دينى به دليل نگاه مذهبى و ولايى آن كاملًا مورد بىمهرى قرار گرفت و حتى كتابهاى معروفى مثل رموز حمزه، حمله حيدرى باذل و خاوراننامه تصحيح و چاپ نشد و هر جا هم كه اشارهاى به چنين كتابهايى شد گفته شد كه لبريز از خرافات دينى است و از نظر ادبى بىارزش هستند. در حالى كه امروز مىبينيم اين حماسهها با توجه به اينكه براى مردم عوام سروده شدهاند نه تنها از نظر ادبى بىارزش نيستند بلكه شور و حال و جذابيت خاصى دارند كه هنوز آنها را شنيدنى و خواندنى مىسازد.
لذا انشاءالله اگر خدا توفيق دهد در سه شماره بعدى كه تا پايان امسال (سال اميرالمؤمنين) منتشر مىشود به معرفى تفصيلى چند حماسه معروف درباره مولاى متقيان على، عليهالسلام، خواهيم پرداخت.
منابع:
١. حماسهسرايى در ايران، ذبيحالله صفا.
٢. فهرست كتب خطى آستان قدس رضوى، جلدهاى مختلف.
٣. فهرست كتب خطى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، جلدهاى مختلف.
٤. حماسهسرايى دينى، احمد گلچين معانى، نشريه آستان قدس رضوى.
٥. تاريخ ادبيات فارسى، هرمان اته.
٦. تايخ ادبيات استورى.
٧. فهرست نسخ خطى كتابخانه سلطنتى.
٨. دائرةالمعارف مصاحب.
٩. فهرست كتب چاپى خانبابا مشار.
١٠. سلسله مقالات معرفى كتب چاپ سنگى، دكتر جابر ناصرى، مجله صنعت چاپ.
١١. ريحانةالادب نوشته مدرس تبريزى، جلد چهارم.
١٢. فهرستواره كتابهاى فارسى، نوشته احمد منزوى، جلد سوم.