ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٣٣ - حماسه دينى در ادب پارسى
اهلبيتاند نيز به نوعى ترجمان همان عشق و ارادت پايانناپذير ايرانيان به خاندان پيامبر، صلّىاللّهعليهوآله، است. اما اين شيوه عشقورزى كمتر براى مردم ما بويژه جوانان شناخته شده است و معمولًا آثار حماسى گمنام ماندهاند. سال امام على، عليهالسلام، فرصت مغتنمى است براى شناسايى و معرفى اينگونه آثار، باشد تا از بركت عشق خالقان آن به اهلبيت، عليهمالسلام، ما نيز در زمره عاشقان درآييم.
ادبيات ايران چه در دوران باستان و چه در تمدن اسلامى لبريز از نگاه حماسى است و اين حماسهها عمدتاً در پيوند تنگاتنگ با روح عرفانى و مضامين اعتقادى عامه مردم بودهاند. در گنجينه گهربار، اما ناشناخته ادب فارسى حماسههاى منظوم دينى كه به دلاوريهاى مولاى متقيان على، عليهالسلام، پرداختهاند، فرواناند كه بسيارى از آنها با نام عام حمله حيدرى سروده و تدوين شدهاند و در مجالس مذهبى، نقالىها و پردهخوانىها و در خانهها و پاى كرسيها سالهاى سال خوانده و شنيده شدهاند. برخى از كتابهايى كه با نام حمله حيدرى در تاريخ ادبيات ما قابل جستجو هستند و با مراجعه به بخش نسخه خطى كتابخانههاى مختلف و فهرستهاى منتشر شده از نسخههاى خطى و چاپ سنگى يافتهام به اين شرح است:
١. حمله حيدرى سروده باذل خراسانى (م ١١٢٤ ق.)، شاعر عهد صفوى. باذل اولين كسى است كه نام حمله حيدرى را براى اثر خود برگزيد و معروفترين حمله حيدرى سروده اوست كه البته با مرگش ناتمام ماند. علاوه بر نسخههاى متعدد خطى در ايران و هند، اين كتاب دوبار نيز با چاپ سنگى منتشر شده است اما تصحيح انتقادى روى آن صورت نگرفته است.
٢. حمله حيدرى ميرزا ارجمند آزاد كشميرى كه ده سال پس از باذل سروده شد و كتاب او را تمام كرد. رساله دلگشاى معروف نوشته همين شخص است. نسخهاى خطى از اين كتاب در آستان قدس وجود دارد كه هنوز ميكروفيلم از آن گرفته نشده است. اين كتاب چاپ سنگى هم نشده و مورد تصحيح و بررسى نيز قرار نگرفته است.
٣. حمله حيدرى ميرزا ابوطالب فندرسكى كه در قرن ١٢ هجرى در ادامه ديوان باذل سروده شده و همراه با آن يك بار چاپ سنگى شده اما نسخهاى از آن چاپ را نيافتم، نسخه مستقل خطى آن را در كتابخانه مركزى دانشگاه مطالعه كردهام.
٤. حمله حيدرى راجى كرمانى كه مربوط به دوران قاجار است و مستقل از كتاب باذل سروده شده و دوبار هم در تهران و اصفهان چاپ سنگى شده است. اين منظومه كه پس از كار باذل معروفترين نسخه حمله حيدرى است تنها نسخهاى است كه بخشى از آن توسط دكتر بهزادى اندوهجردى تصحيح