در حالت طبيعى انواع مختلف حيات با محيط زيست در حالت تعادلند و نظام‌هايى طبيعى در بيوسفر وجود دارند (به عنوان مثال، چرخه آب در طبيعت) كه اين تعادل را برقرار و حفظ مى‌كنند و اگر به هر دليلى اين تعادل به‌هم بخورد، امنيت غذايى، بهداشتى، سلامتى و به طور خلاصه، بقاى انسان تهديد مى‌گردد. اين تهديد مى‌تواند به صورت عمدى و غيرعمدى صورت گرفته و در سيستم طبيعى محيط زيست اختلال ايجاد نمايد. هرچند آلودگى هوا توسط خودروها و صنايع، آلودگى آب توسط نفت‌كش‌ها و فاضلاب‌هاى صنعتى، آلودگى خاك توسط زباله‌هاى انسانى و صنعتى را مى‌توان از نمونه تهديدهاى غيرعمدى محيط زيست به حساب آورد، امّا در تهديدهاى عمدى، مزيت ژئواكونوميكى، كشورهاى هدف را نشانه مى‌رود و اين قابليت براى دولت‌ها و تروريست‌ها وجود دارد كه با مطالعه نظام‌هاى طبيعى تعادل‌بخش بيوسفر (كه اغلب وجوه مشتركى از اين نظر در محيط زيست كشورهاى مختلف وجود دارد)، بتوانند عوامل برهم زننده اين نظام‌ها را كشف كرده و با برنامه‌ريزى و برهم زدن بخشى از اين تعادل، امنيت زيست‌محيطى را به صورت محلّى، منطقه‌اى و حتّى شايد در آينده به صورت جهانى، تهديد نمايند. اين توانايى وجود دارد كه دولت‌ها ابتدا با مطالعه و شناسايى و سپس با دستكارى در چرخه‌هاى محيط زيست كشورهاى هدف، بتوانند نظام طبيعى محيط زيست را مختل و با تضعيف امنيت زيست محيطى، شرايط را براى وقوع بحران‌هاى اقتصادى، سياسى و حتّى نظامى براى كشورهاى هدف در يك بازه زمانى، فراهم نمايند و براى تحقّق بخشى از اهداف خود در حوزه جانداران، از حملات بيوتروريستى استفاده كنند.

امنيت زيست محيطى‌

موضوعات امنيتى را مى‌توان به دو دسته سنّتى و غيرسنّتى تفكيك و چنين ادّعا نمود كه مسائل سنّتى، از قبيل ناسيوناليسم، قوميت، توليد و تكثير سلاح‌هاى كشتار جمعى، ثبات نظامى، سياسى و منطقه‌اى و ... در معاملات امنيتى در قياس با مسائل غيرسنّتى امنيت، از قبيل مسائل زيست محيطى، وضعيت اقتصادى، سازمان‌هاى جنايى فراملّى و چند ملّيتى، مهاجرت‌هاى گسترده و ... از اهمّيت كمترى برخوردار هستند. در ميان تهديدات غيرسنّتى، مسائل زيست‌محيطى، با توجّه به گستره و تأثيرش، توجّه بسيارى از انديشه‌گران را به خود معطوف داشته است.[١] بوزان، امنيت نظامى، امنيت اجتماعى، امنيت سياسى و امنيت اقتصادى را تابعى از امنيت ملّى دانسته و امنيت زيست‌محيطى را نيز به آنها اضافه كرده و آن را ناظر بر حفظ محيط كلّى جهانى، به عنوان سيستم پشتيبانى ضرورى كه تمام حيات بشر به آن متّكى است، تعريف مى‌كند.[٢]

با روند رو به گسترش تغيير و تحوّل جهانى در حوزه‌هاى مختلف سياسى، برقرارى امنيت فراگير، با تعابير جديد پيوند خورده است. در سال ١٩٨٠ م. مشخّص گرديد كه امنيت فقط به معنى جلوگيرى از حمله نظامى نيست؛ بلكه ابعاد ديگر اقتصادى و زيست‌محيطى را نيز در بر خواهد گرفت. حادثه راكت هسته‌اى «چرنوبيل» در سال ١٩٨٦ م. و مناقشات روزافزون به دست آوردن ذخاير ارزشمند انرژى، سبب تغيير اين ديدگاه شده است. براى اوّلين‌بار در سال ١٩٩٠ م. عبارت امنيت فراگير در معاهدات امنيتى، پذيرفته شد. آلوده كردن محيط زيست، تغييرات آب و هوايى، كمبود آب و حوادث غيرمترقّبه طبيعى در توسعه سياسى و اقتصادى تأثيرگذار بوده و مى‌تواند تأثيرات فاجعه‌بارى بر جامعه داشته باشد. حوادث زيست‌محيطى با منشأ تغييرات آب و هوايى مى‌تواند گرسنگى، فقر و ناآرامى‌هاى اجتماعى گسترده ايجاد نمايد. بروز ناآرامى در يك منطقه، مى‌تواند سبب گسترش آن به كشورهاى هم‌جوار گردد.[٣] هرچند تغيير مفهوم امنيت ملّى براى سازمان‌هاى امنيتى (به معنى فراگير شدن امنيت) مى‌تواند تا اندازه‌اى، محدوديت‌هايى براى ملّت‌ها ايجاد نمايد، ولى تأمين امنيت جزو مهم‌ترين وظايف دولت‌هاست. اين وظيفه خطير، امروزه به سازمان‌هاى اطّلاعاتى، امنيتى سپرده شده است تا بتوانند با تروريسم، افراطگرايى و ... مبارزه نمايند كه در اين ميان، بيوتروريسمى كه محيط زيست را هدف قرار مى‌دهد نيز، اهمّيت خاصّى پيدا مى‌كند.

پى‌نوشت‌ها:

[١]. رزمجوى، ١٣٦٨: ٣.

[٢]. مجموعه مقالات چشم‌انداز، ١٣٨٥: ٤٠٩.

[٣]. عميد، ١٣٦٣: ١٩٨.

[٤]. آريان‌پور، ١٣٧٨: ١٢٩٨.

[٥]. افتخارى، ١٣٨: ٢٤.

[٦]. مجموعه مقالات چشم‌انداز، ١٣٨٥: ٤٠٩.

[٧]. رزمجو، ١٣٨٦: ٣.

[٨]. ساوه درودى، ١٣٨٦: ٥٦.

[٩]. رزمجو، ١٣٨٦: ٣.

[١٠]. گمراوى، ١٣٨٥: ١٠.

[١١]. تركيان، ١٣٧٤: ٢.

[١٢]. شوراى تأليف، ١٣٨٨: ٤.

[١٣]. نعمتى، ١٣٨٥: ٩٥.

[١٤]. ساوه درودى، ١٣٨٦: ١٦٩.

[١٥]. افتخارى ١٣٨١: ٣٤٩.

[١٦]. افتخارى، ١٣٨١: ٣٤٢.

[١٧]. بوزان، ١٣٧٨: ٣٤.

[١٨]. براماندل ١٣٨٧: ٧٤.

منبع: فصل‌نامه علمى پژوهشى جامعه اطّلاعاتى.