بزرگتر مى‌شود، زمان بيشترى را مى‌تواند صبر كند؛ به عنوان مثال كودكان سى ماهه نسبت به كودكان بيست و چهار ماهه، بهتر مى‌توانند تا پنجاه ثانيه صبر كنند؛ امّا بازدارى به صورت هدفمند، تنها از شش سالگى به بعد ممكن مى‌شود. وى معتقد است در اين سن، كودك اين توانايى‌ها را كسب مى‌كند:

١. آغاز يك نيت و يك برنامه و حفظ آن در يك دوره زمانى؛

٢. بازدارى عمدى رفتارهاى وسوسه كننده، امّا ممنوع؛

٣. انتظار و به تعويق انداختن اعمال؛

٤. به تعويق انداختن يا تأخير در كامروايى؛

٥. گونه‌هايى از ديگر انواع كنترل خود.

به اين ترتيب، اشكال مختلف كنترل خود، در اواخر دوره نوزادى و اوان كودكى «شروع» مى‌شود و به تدريج تقويت مى‌شود.

بر اساس روايات‌ سبع سنين‌ كه زندگى فرزندان را به سه دوره هفت ساله تقسيم مى‌كنند، دوره نخست، دوره رهايى و بازى است كه با تعبيرهاى «دَعِ‌ابْنَك»، «أَمْهِلْ‌صَبِيَّك» و «الْغُلَامُ‌يَلْعَب» بيان شده است.[١] از اين‌رو، به نظر مى‌رسد در اين دوره نمى‌توان خويشتن‌دارى را به صورت يك برنامه مشخص، در آنان اجرا نمود.

روش پرورش تقوا و خويشتن‌دارى‌

براى تقويت خويشتن‌دارى روش‌هايى وجود دارد كه در ادامه به آنها اشاره مى‌شود:

الف) روش‌هاى خانواده محور؛

١. سرمشق خويشتن‌دارى باشيد

رابرت كولز، روانشناس معروف دانشگاه «هاروارد» در كتاب برجسته‌اش «هوش اخلاقى براى كودكان» خاطرنشان مى‌كند، بهترين راهى كه كودكان مى‌توانند جهت‌يابى اخلاقى پيدا كنند، مشاهده والدين است.

نمونه رفتارهاى ما يكى از بهترين روش‌هاى تضمين كسب فضيلت اخلاقى خويشتن‌دارى در كودكانمان است. قبل از اينكه تلاش كنيد تا خويشتن‌دارى فرزندتان را بنا نهيد، آن را مجدّانه در رفتارهاى خودتان منعكس و ارزيابى كنيد كه تا چه حد الگوى مناسبى براى اين ويژگى هستيد. رفتار شما يك كتاب درسى زنده براى فرزندتان است.

٢. خود را متعهّد سازيد كه فرزندتان را خويشتن‌دار بار بياوريد

برخى چندان اهمّيتى به اين مسئله نمى‌دهند؛ در حالى‌كه يك مسئله مهم و اساسى است. ببينيد، داشتن يك فرزند خويشتن‌دار چقدر برايتان اهمّيت دارد؟ نكند از والدينى باشيم كه به خاطر رسول خدا (ص) از آنان اعلام بيزارى كرده است؟! همانان كه به متاع اندك دنيا براى فرزندانشان راضى مى‌شوند و فرزندانشان را از يادگيرى معارف دين بازمى دارند![٢] افرادى كه اين مسئله برايشان مهم است، تعهّدى نسبت به آن احساس مى‌كنند و براى آن اقدام مى‌كنند.

٣. معنا و ارزش خويشتن‌دارى را آموزش دهيد

اگر مى‌خواهيد در فرزندانتان خويشتن‌دارى رشد كند، براى توضيح معناى اين فضيلت براى آنها وقت صرف كنيد. براى اين منظور مى‌توانيد از توضيحاتى كه در دو فصل قبل بيان شد استفاده كنيد و آن را با نمونه و مثال از زندگى‌تان روشن سازيد. همچنين مى‌توانيد از ضرب المثل‌ جيك جيك مستانت بود ... بهره ببريد.

٤. يك شعار خانوادگى بسازيد

يك يا چند شعار درباره خويشتن‌دارى انتخاب و در معرض ديد قرار دهيد. انتخاب شعار و نصب آن در معرض ديد همگان، كمك فراوانى به توجّه برانگيختن و فراموش نشدن موضوع مى‌كند و آنها ياد مى‌گيرند كه تسلّط بر خود يكى از بهترين اصول رفتار است. اين شعارها مى‌تواند از مضمون‌هاى آيات و روايات گفته شده باشد. البتّه توجّه داشته باشيد كه گاه برخى از متون دينى به طور كامل، حالت شعارى ندارند و بايد آنها را به شعار تبديل ساخت‌

٥. قانونى وضع كنيد كه فقط زمانى كه بر خود تسلّط داريد، اقدام كنيد

اين قانون برنامه خويشتن‌دارى را تقويت مى‌كند و درجه الزام و عمل به آن را بالا مى‌برد؛ مثلًا اين قانون كه وقتى بر خود تسلّط داريم، حرف بزنيم، شتاب نكنيم و ... در اين صورت اگر كسى بر خود تسلّط نداشت، يك فاصله زمانى مى‌گيرد تا بر خود تسلّط پيدا كند؛ همانند آنچه از اميرالمؤمنين (ع) نقل شده كه هنگام خدو انداختن‌ عمرو بن عبدِوُدّ، بلند شده و پس از يك مكث، بازگشتند و او را كشتند يا آنچه از مالك اشتر نقل شده كه وقتى كسى به او دشنام داد، به مسجد رفت تا نماز خواند و دعا كند، در همين راستا قابل تحليل است.

پى‌نوشت‌ها:

[١]. صفحه ١٠٦ به بعد.

[٢]. «كافى»، ج ٦، ص ٤٦، ح ١- ٣.

[٣]. «جامع الأخبار»، ص ٢٨٥، ح ٧٦٧.