ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٧٥ - تعريف عناصر هستى

مزاج‌هاى چهارگانه‌

رضا ابراهيمى‌

در شماره قبل، به جايگاه طب در قرآن و كلام و سيره ائمّه معصومان (ع) پرداختيم، اينكه طبابت كار خداوند است و اوست كه تنها طبيب مى‌باشد. همچنين درباره طب در «قرآن» و دستورات پزشكى و بهداشتى در قرآن مطالبى بيان كرديم.

در اين مجال، با توكّل به خداى متعال قصد داريم به مباحث تخصّصى‌تر طبّ الهى يا همان طبّ اسلامى بپردازيم.

براى ورود به مبحث تخصّصى‌تر طبّ اسلامى ابتدا بايد اشاره‌اى به عناصر اصلى، يعنى چهار عنصر طبيعت و انسان داشته باشيم:

١. آتش؛ معادل آن در انسان مى‌شود: صفرا

٢. خاك؛ معادل آن در انسان مى‌شود: سودا

٣. هوا؛ معادل آن در انسان مى‌شود: دم (خون)

٤. آب؛ معادل آن در انسان مى‌شود: بلغم‌

تعريف عناصر هستى‌

به اعتقاد قدما، چهار عنصر اصلى هستند كه مدار وجود كائنات و عالم مادّه و جهان جسمانى را تشكيل مى دهند كه اين عناصر اربعه يا چهارگانه عبارت است از: آتش، باد يا هوا، آب و خاك. از تركيب عناصر اربعه، يعنى آتش، هوا، آب و خاك، حالت خاصّى در انسان به وجود مى‌آيد كه خصوصيات همه آن عناصر را دارد؛ ولى گاه به خاطر وراثت و شرايط اقليمى، مانند آب و هوا، دما و نوع تغذيه، بعضى از اين عناصر موجود در بدن آدمى بر ديگرى غلبه مى‌نمايد.

در بدن انسان چهار نوع خلط وجود دارد كه آنها را اصطلاحاً «اخلاط اربعه» مى‌نامند. اخلاط اربعه عبارتند از: صفرا، خون، بلغم و سودا. در حالت طبيعى، اخلاط اربعه در بدن هر شخص سالمى بايد به حالت تعادل باشد تا ادامه زندگى و حيات او مقدور باشد؛ در غير اين صورت، هر كدام از آنها كه غلبه نمايد، خطرناك و مشخّص‌كننده نوع مزاج غالب در فرد است؛ به عنوان مثال اگر در فردى صفرا غلبه نمايد، وى را صفراوى مزاج و اگر خون غلبه كند، او را دموى مزاج و اگر بلغم غلبه يابد، بلغمى مزاج مى نامند؛ همچنان‌كه اگر در شخصى سودا غلبه نمايد، او را سوداوى مزاج مى‌گويند.

سعدى شيرازى‌ در بيتى اين مطلب را به صورتى زيبا بيان نموده: