است كه اصحاب رسول خدا (ص) و تمام ائمّه اسلام آن را مى‌گويند لكن مقصود اين است كه مذاهب ائمّه مبتنى بر اين تفصيل است و بين نوع و فرد، فرق مى‌گذارد».[١]

اين كلام را با تمام طول و تفصيلهايش نقل كرديم، به خاطر اين كه شبهه بسيار شديد است و حق به طور كامل در آن گم شده است. ما مى‌توانيم حقيقت را در ضمن بيان ملاحظاتى كه از جهات متعدّد بر اين قاعده وارد مى‌شود، بيابيم:

الف: لعن به معناى اخبار از حال ملعون نيست تا اين اشكال مطرح شود كه فرد ملعون ممكن است توبه كند و بخشيده شود بلكه- چنان كه اشاره شد- دعا و انشايى است بر طرد آن فرد ملعون از رحمت خداى متعال. البتّه گاهى خداوند اين نفرين را مستجاب مى‌كند و گاهى مستجاب نمى‌كند و گاهى آن فرد، توبه مى‌كند و بعدها از صالحان مى‌شود و گاهى توبه نمى‌كند.

خداوند به ملاك و معيارهاى خود عمل مى‌كند و مؤمن به تكاليف خودش عمل مى‌كند. مؤمن اگر ببيند كه فردى مرتكب يكى از اعمالى شده كه لعنت بر آن در كتاب و سنّت جارى شده است، بر او واجب است كه امر به معروف و نهى از منكر را در مراحل سه‌گانه‌اش انجام دهد. او بايد با دست و زبان و قلبش اين فريضه‌

[١] - الصواعق الالهيّه فى الردّ على الوهّابيّه، سليمان عبدالوهّاب: ٨٨- ٨٦/ تحقيق دارالهدايه.