مجاری علمی به نام الف باب در میان شیعیان با امام صادق٧ سخن می‌گوید، ایشان عقیده وی را تأیید می‌کند و آن‌گاه که ابوبصیر از سر تعجب یا کنجکاوی می‌پرسد: «هذا و الله العلم!». امام٧ در پاسخ می‌فرماید: «انه لعلم و ما هو بذلک...» و در پایان این حدیث طولانی «ما یحدث باللیل و النهار، الامر من بعد الامر و الشیء بعد الشیء الی یوم القیامة»[١]^و[٢] را _ که در برگیرندۀ تصحیح عقیده راوی و توجه او به گستره علم امام است _ به عنوان علم معرفی می‌نماید.[٣] مقایسه این تعبیر با روایاتی که سایر محتوای علم امام را تبیین می‌کنند، تبیین عبارت «انه لعلم و ما هو بذلک» را روشن می‌نماید؛ چرا که علم ائمه مجموعه‌ای است که مجاری و سرچشمه‌های آن شامل جفر، جامعه، الف باب، روح القدس، عمود نور، الهام و تحدیث و غیره است و در کنار یکدیگر متکامل می‌شوند. بسامد همه این علوم، به علاوه افزایش پی در پی آن، آگاهی آنی امام از همه حوادث روز و شب را به دنبال دارد. با کمک مجموعه احادیث مطرح در علم امام و سرچشمه آن می‌توان گفت که علم انتقال یافته به امام٧ در قالب الف باب، نمی‌تواند شامل تمام تفصیلات و جزئیات باشد. به نظر می‌رسد تعبیر «انه لعلم و ما هو بذلک» با جزئیات متناسب نیست؛ به ویژه این که در همۀ مراحل این روایت از تعبیر علم استفاده شده؛ نه یک جا، علم و یک جا، معلوم تا میان این دو بتوان تفاوت نهاد. مؤید این احتمال، آن است که در روایات غالباً صیغۀ مضارع برای ابواب بعدی که گشوده می‌شود به کار رفته است. همچنین جملات به کار رفته در روایات دلالت می‌کنند که این گسترش، پس از آن دریافت، نه همزمان با آن، محقق می‌شود. به کار بردن فاء[٤] و همچنین چینش کلمات روایات چنین دلالتی را می‌رساند؛ مانند:

علمنی الف باب یفتح کل باب الف باب.[٥]

استودعت الف مفتاح یفتح کل مفتاح الف باب یفضی کل باب الی الف الف عهد؛[٦]

[١]. می‌توان ادعا کرد این که علم متکامل امام «ما یحدث باللیل و النهار» است، جزء مفاهیم انکار ناپذیر روایات ماست؛ چه آن که کلینی در سه روایت و صفار در هشت روایت بر این نکته پافشاری می‌کنند که «العلم»، «ما یحدث باللیل و النهار» است. (ر.ک: الکافی، ج١، ص٢٢٥، ح٤ و ص٢٤٠، ح١ و ج٤، ص٤٦٤؛ بصائر الدرجات، باب ما یبین فیه کیفیة وصول الألواح الی آل محمد صلوات الله علیهم اجمعین، ص١٣٩، ح٣ و ص١٤٠، ح٥ و ص١٤٦، ح٢١ و ص١٥١، ح٣ نیز باب ما یلقی شیء بعد شیء یوماً بیوم و ساعة بساعة مما یحدث، ص٣٢٥، ح٣، ٤، ٥ و ٦).

[٢]. الکافی، ج١، ص٢٣٨.

[٣]. مشابه این روایت: الخصال، ج٢، ص٦٤٨؛ الاختصاص، ص٢٨٢؛ بصائر الدرجات، ص٣٠٣، ح٣.

[٤]. علل الشرایع، ج١، ص١٥٩؛طرائف، ج٢، ص٥١٨.

[٥]. امالی الصدوق، ص٦٣٦.

[٦]. امالی المفید، ص٣؛ ارشاد القلوب، ج٢، ص٢٩٦؛امالی الطوسی، ص٦٢٥.