معمولاً در کنار اهل سنّت _ که اکثریت جامعه را تشکیل می‌دادند _ می‌زیسته‌اند. از این رو، طبیعی است که بسیاری از پرسش‌های آنان برگرفته از فضای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی حاکم بر جامعه بوده و آن فضا نیز از آرای محدثان و فقیهان دیار آنان اثر پذیرفته باشد.

فرهنگ فقهی، حدیثی اهل سنت در دو سدۀ نخست در شهرهای‌ گوناگون متفاوت بوده است؛ زیرا مذاهب چهارگانۀ اهل سنت (حنفی، مالکی، حنبلی و شافعی) پدید نیامده و یا فراگیر نشده بود. صحابۀ پیامبر٦ برداشت و یا آگاهی خود را برای مردمان دیار خویش بازگو می‌کردند. تابعیان و دیگر عالمان فقیه هر دیار نیز برداشت و رأی خود را با توجه به مبانی خاص خویش، بیان می‌کردند. طبیعی است که زاویۀ دید فقهایی که اهل رأی بوده و اعتنای کمی به روایات نبوی٦ داشتند؛ همانند ابو حنیفه (فقیه کوفه) و حکم بن عتیبة (فقیه بصره) با زاویۀ دید احمد بن حنبل و مالک بن انس (فقهای مدینه) _ که تمایل به نقل گرایی داشتند _ متفاوت بوده است.

از این منظر برای دستیابی به فضای صدور روایات شیعی، افزون بر جست و جو در روایات فقهی اهل سنت، باید به فتاوا و آرای فقیهان سنی معاصر با امامان اهل بیت: نیز توجه شود.

فقیه بزرگوار شیعی، آیة الله حاج آقا حسین بروجردی (م١٣٤٠ش / ١٣٨٠ ق)، به این نکته، توجه فراوان داشته و قواعد و ضوابط پژوهش در این حوزه را تبیین کرده است. از منظر ایشان، مباحث فقه و حدیث اهل سنّت، قرینۀ منفصل برای فهم روایات شیعه به شمار می‌روند.[١] از این رو، آشنایی با فقه اهل سنّت و احادیث آنان را لازم ‌دانسته و در درس فقه خویش، دیدگاه‌های عالمان اهل سنّت را نیز نقل و ارزیابی می‌کردند. به گفتۀ ایشان، در بسیاری از موارد، فقه شیعه و احادیث فقهی شیعه تقریباً حاشیه و تعلیقه بر فقه و فتاوای اهل سنّت، محسوب می‌شود؛[٢] زیرا فقه اهل سنت، بر جامعه و محیط صدر اسلام، حاکم بوده و

[١]. ر.ک: «مبانی و سبک استنباط آیة الله بروجردی»، ص٢٤٥ به بعد.

[٢]. این سخن نیاز به تبیین و توضیح دقیق‌تری دارد. ظاهر این جمله آن است که فقه اهل سنت، اصل و روایات شیعه حاشیه تلقی شده است؛ در حالی که مراد ایشان دقیق‌تر از این برداشت ظاهری است.

اشارۀ آیة الله بروجردی به فضای صدور روایات فقهی با ویژگی‌ها و مختصات ذکر شده در ابتدای مقاله است. فضای عمومی جامعه تحت تأثیر فقه و فرهنگ اهل سنت بوده و در بسیاری از موارد، پرسش مردمان یا عالمان شیعه نیز از آن فرهنگ، باور و حکم بوده است.

از این رو لازم است ابتدا فضای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی حاکم بر جامعه معلوم شود و پرسش عالم شیعی و پاسخ امام٧ با توجه به آن قرینه‌ها تحلیل و تبیین شود. از این رو، سخن ایشان نباید به معنای در حاشیه بودن فقه شیعه تلقی شود.