شناسایی فضای صدور متون روایی شیعه، افزون بر پدیدآوری فهم ‌برتر، سبب شناسایی علمی روایات تقیه‌ای نیز می‌گردد. در تبیین سبب صدور روایات تقیه و چگونگی شناسایی آن می‌گوییم:

فضای خفقان‌آلود دوران بنی امیه و بنی عباس، گاه موجب تهدید جدّی جامعۀ شیعی می‌گشت. این تهدید، سبب می‌شد که گاه اهل بیت: برای حفظ کیان تشیّع و جان و مال شیعیان و بویژه عالمان شیعی و یا مصون ماندن ناحیۀ امامت از خطرات، به‌گونه‌ای سخن گویند که در آن دورۀ خاص، آسیبی متوجه ارکان شیعه نگردد و جامعۀ شیعی، به عنوان جامعه‌ای بی‌اعتنا به احکام شرعی مورد توجه تودۀ مردم و حاکمان، معرفی نشود.

از این رو، روایات اهل بیت: گاه جهت صدور خاص دارند و بیان‌گر حکم شرعی واقعی نیستند و یا مطالبی را مطابق با احکام و افکار عمومی اکثریت اهل سنّت، بیان کرده‌اند. این گروه از روایات، با عنوان «روایات تقیّه‌ای» شناخته می‌شوند و مربوط به دوره و زمان خاص هستند و طبیعتاً نسبت به همۀ دوره‌ها و زمان‌ها شمول و فراگیری احکام شرعی ندارند. به عبارت دیگر، قضایای حقیقی و دائمی محسوب نمی‌شوند و تنها به عنوان وظیفۀ شرعی برای مخاطب خاص در زمان و یا مکان خاص، صادر شده و در غیر آن شرایط، حُجّیت لازم را برای استناد ندارند.

شناسایی روایات تقیه‌ای، یکی از مهارت‌های مهم در اجتهاد و استنباط احکام شرعی است. عدم شناسایی و یا شناسایی نادرست، سبب می‌شود که اجتهاد، به بیراهه رود و حکمی غیر شرعی جای‌گزین حکم شرعی شود.

شناسایی آرای صحابه، تابعیان و اقوال عالمان معاصر با زمان صدور روایات اهل بیت: از این منظر، اهمیت بیشتری می‌یابد. روشن است که روایات امام علی، امام حسن، امام حسین و امام سجاد؟عهم؟ ناظر به روایاتی است که در آن دوره، عالمان اهل

[١]. ر.ک: «مبانی و سبک استنباط آیة الله بروجردی»، ص٢٤٥ به بعد.