سخن امیر مؤمنان ناظر بدان است که در دورۀ نخست اسلام و در مدینه، سپیدی ریش علامت و نماد یهودیان محسوب می‌شده است. از این رو، پیامبر٦ آن را ناپسند دانسته‌اند تا شمار مسلمانان فراوان جلوه کند؛ نه آن که تصویر و هیئت یهودیان پرشمار باشد. ولی اکنون که وضعیت تغییر کرده و اسلام گسترش یافته و این نماد برچیده شده است، هر کس آن کند که می‌خواهد.

٤. عرف و عادت فراگیر مردمان / شهر / منطقه

پیامبر اکرم٦ خطاب به اصحاب خود فرموده است:

استعینوا بالنسل؛[١]

از نسل یاری جویید.

همچنین در حدیثی دیگر آمده است:

نهی النبی٦ عن الاختصار فی الصلاة.[٢]

مراد از «نسل» و «اختصار» در روزگار ما معنایی متفاوت با زمان صدور یافته است و مراد پیامبر٦ تنها از راه شناخت عرف و عادت مردمان آن دوران به دست می‌آید. برخی گفته‌اند که مراد از اختصار، دست ‌نهادن بر لگن خاصره است.[٣] نسل نیز به معنای حرکت تند و با شتاب است.

افزون بر موارد گفته شده، توجه به نکات دیگری نیز در شناخت فضای صدور روایات لازم است که موارد ذیل از این جمله‌اند:

٥. باورهای غالب در میان جامعه

٦. ارتکازات و ذهنیت‌های فردی / اجتماعی

٧. نظام حاکم و فرهنگ حکومتی

٨. تمایلات و سلایق مخاطب

٩. تمایلات جامعه، نظام حاکم

١٠. امکان / عدم امکان پاسخ گویی صریح از جانب معصوم٧

توجه بدین نکات، ضرورت جست و جوی دقیق در بارۀ فضای فرهنگی، اجتماعی و

[١]. من لا یحضره الفقیه، ج٢، ص٢٩٥، ش٢٥٠٢.

[٢]. صحیح ابن خزیمه، ج٢، ص٥٦.

[٣]. فتح الباری، ج٣، ص٧١.