ج) اختلاف اقوال در آخرین گفتار پیامبر نیز، در نهایت به این نتیجه می‌انجامد که آخرین کلام ایشان با علی٧ گفت و گویی خصوصی بوده است.[٢] نتیجه این روند به انضمام انکار شدید ابن حجر نسبت به روایت «الف باب»[٣] ذهن حقیقت‌جو را به واقعیت این معارف رهنمون می‌نماید.

انگاره دیگر در این مسأله کلام فخر رازی در ذیل آیه ٣٣و٣٤ سوره آل عمران است. وی به ذکر گفتاری از حلیمی در کتاب منهاج می‌پردازد که معتقد است، نیرو و قوای انبیاء از سائر انسان‌ها متفاوت است و قوا را به جسمانی و روحانی و هر یک را دارای گونه‌های متعددی معرفی می‌کند. وی قوای جسمانی را به مدرکه و محرکه و قوای مدرکه را به حواس ظاهری و حواس باطنی تقسیم می‌کند. و از جمله حواس باطنی نیروی ذکاء(استعداد و تیز هوشی) را نام می‌برد، و با استناد و مصداق آوردن از گفتار امام علی٧ در این زمینه که فرمود: «علمنی رسول اللّه؟صم؟ ألف‌ باب‌ من العلم و استنبطت من کل باب ألف‌ باب‌» با استناد به قیاس اولویت می‌نویسد، آنگاه که حال ولی اینگونه است برای پیامبر چگونه خواهد بود و اینگونه وجود نیروی ذکاء مخصوص را برای انبیاء اثبات می‌کند.[٤] فخر رازی پس از اشاره به کلام حلیمی می‌نویسد، آنچه این گفتار را تکمیل می‌کند آن است که نفس قدسی نبوی ماهیتی متفاوت از سایر نفوس دارد. وی از جمله کمال در ذکاوت و هوشمندی را از لوازم چنین نفسی می‌داند که قابلیت‌های بلندی را حاصل می‌نماید. در تحلیل این گفتار اشاره به این نکته می‌شود که؛ اگر از این سخن چنین استفاده شود که وی پیرو گفتار حلیمی، دانش تعلیمی توسط پیامبر به امام علی٧ را دانشی عادی نه الهی و ویژه معرفی می‌کند و تحقق آن را به جهت نیروی افزون در بخشی از قوای جسمانی می‌داند، این نگاه بیانگر سطحی نازل از این مسأله خواهد بود. علم به دو گونه کسبی و موهبتی تقسیم می‌شود، ملا صدرا با تقسیم علم به شرعی و عقلی و بیان اقسام گوناگون آن، به راه حصول علم می‌پردازد و تحصیل علم را به گونه تعلم و کسب و گونه تعلیم ربانی تقسیم، و تعلیم ربانی را شامل وحی که مخصوص

[١]. ر.ک: المعجم الکبیر ٧، ص٣٥٧.

[٢]. ر.ک: طبقات ابن سعد،٢، ص٢٦٢، المستدرک علی الصحیحین، ٣، ص١٣٨.

[٣]. فتح الباری، ٥، ص٢٧٠.

[٤]. تفسیر مفاتیح الغیب، ج‌٨، ص٢٠٠.